Перейти к основному содержанию


367 просмотров

Банктерді мемлекеттік қолдауға қанша қаржы кетті?

Оның қысқаша тарихы қандай?

Фото: Shutterstock

Қазақстанда жаңа президенттің бастамасымен тұтынушылық несие бойынша қарызды кешіріп жатқанда, «Курсив» бұған дейін мемлекеттің банк пен оның клиенттері – жеке тұлғаларға қалай көмектескенін және оған қанша қаржы кеткенін еске түсіруді ұсынады. 

2007-2010 жылдардағы дағдарыс 

2008 жылдың 13 қазанында, әлемдік дағдарыс тереңдеп тұрған шақта (ол Қазақстанда 1 жыл бұрын басталған) Нұрсұлтан Назарбаев үкіметтің кеңейтілген отырысында «нақтыланған бағдарламалар» үшін Ұлттық қордан 2009-2010 жылдары $10 млрд бөлуді тапсырды. Осы қаражаттың $4 миллиарды, яғни, 480 миллион теңгесі қаржы секторы тұрақтылығын қамтамасыз етуге бағытталды. 

Дағдарысқа қарсы саясатты жүзеге асыру үшін «Самұрық-Қазына» ұлттық әл-ауқат қоры құрылды. Қордың басты міндеттеріне коммерциялық банктерді қосымша капиталдандыру арқылы қаржы секторын тұрақтандыру, үлескерлік нарықтағы түйткілдерді шешу, қымбат ипотекалық қарызды қайта құрылымдау кірді. 

2009 жылы мемлекет «Самұрық-Қазына» ҰӘҚ арқылы БТА, Альянс, Халық және Қазкоммерцбанктің (сол кездегі елдегі ең ірі 4 банк) жай және артықшылық берілген акцияларын сатып ала бастады, БТА мен Альянс толық мемлекет қарамағына өтті. Әуелде банктер дағдарыстан шыққан соң мемлекет салған қаржыны қайтаруы тиіс делінген еді, алайда оның қалай қайтарылып жатқаны көпшілікке беймәлім. 

2012 жылы Халық банк басқарма төрайымы Үміт Шаяхметова Halyk жай және артықшылық берілген акцияларын «Самұрық-Қазына» ұлттық әл-ауқат қорынан 60 млрд теңгеге мерзімінен бұрын сатып алады деген еді. Алайда 2013 жылдың 26 қаңтарында Қазақстан президенті бұған қарама-қайшы мәлімдеме жасап: «Ұлттық қорда жатқан қаржыны алып, оңды-солды шашқан оңай. 2008 жылғы дағдарыс кезінде бөлінген $10 млрд қаржыны көрмедік, ешкім сол күйі қайтармады»,–деді.
 
«Самұрық-Қазына» қорын 2008 жылдың қазанынан – 2011 жылдың сәуіріне дейін Қайрат Келімбетов басқарды. Кейіннен парламент алдында осы 10 млрд доллардың қайда кеткені туралы есепті де соған беруге тура келді. «Халық банк бойынша қаржы толық қайтарылған. Қазком кестеге сай қайтарып жатыр. БТА, Альянс пен Темірбанк туралы айтсақ, өздеріңіз білетіндей, мемлекет бұл банктердің капиталынан шығуы, яғни бұл банктерді сату үшін мемлекет басшысы бір жыл ішінде инвестор табуды тапсырған», – деді Қайрат Келімбетов. 

Альянс пен Темірбанкке Болат Өтемұратов инвестор болуға құлшыныс танытып, нәтижесінде 2015 жылы аталмыш қаржы ұйымдары ForteBank-ке қосылады. Ал БТА да, Қазком да қазір нарықта жоқ, алайда олардың нарықтан кетуі мемлекет үшін өте қымбатқа түсті (алдында бөлінген 4 млрд теңгеге қосымша тағы шығын шықты). 

Жүйе құраушы банктерге бөлінген қаржыдан бөлек, 2009 жылы мемлекет «адал ипотекалық борышкерлерге» көмек көрсетті. Әлеуметтік тұрғыда аз қамтылған азаматтар үшін пайыздық үстемақы 9 пайызға дейін төмендетілсе, басқа азаматтар үшін 11% болды. Қайта құрылымдауға қажетті 1 млрд доллар немесе 120 млрд теңге тағы Ұлттық қордан алынды. Бағдарлама нәтижесі бойынша 30 мың борышкердің қарызы қайта қаржыландырылды. Алайда ипотека нарығындағы өртті сөндіруге бұл миллиард жетпей қалып, ақыры ипотекалық борышкерлер мәселесін шешу үшін мемлекетке тағы да екі мәрте шығындалуға тура келді. 

Сайлау және девальвация –2015 

2015 жылдың 26 сәуіріне бекітілген кезектен тыс президент сайлауы өтер алдында, Ұлттық банк 24 сәуірде «2004—2009 жылдар аралығында қарыз алған ипотекалық борышкерлердің жалғыз баспанасын сақтауға бағытталған Ипотекалық тұрғын үй қарыздарын (ипотекалық қарыздарды) қайта қаржыландыру бағдарламасын» бекітеді. Бағдарлама сыйақы, айыппұл, комиссия бойынша қарызды кешіріп, негізгі қарыздың қалған бөлігін жылдық 3 пайыз мөлшерлемемен қайта қаржыландыруға бағытталған (бұл жылдары жасалған ипотекалық келісім-шарттардың орташа мөлшерлемесі 15 пайызды құрайтын еді). Оны жүзеге асыру үшін Ұлттық банк 2026 жылға дейін 130 млрд теңге бөлген. 2019 жылдың 10 маусымындағы жағдай бойынша, бағдарлама аясында банктер жалпы сомасы 148,3 млрд теңге болатын 25249 қарызды қайта қаржыландырған.

Алдағы уақытта теңгенің тағы да құнсызданатынына қарамастан, депозитін теңгемен сақтаған салымшыларға 2015 жылдың тамызы өте сәтті болды. Өйткені мемлекет басшысы Ұлттық банкке осы адамдарды қолдау үшін, олардың курс айырмашылығынан жоғалтқан қаржысын өтеуге тапсырма берді. Өтемақы 2015 жылдың 18 тамызында депозитінде 1 миллионнан аспайтын қаржы жатқан салымшыларға берілді. Нәтижесінде 1,7 миллион салымшыға 250 млрд теңге өтемақы түсті.

Қазком 2017

2017 жылы БТА мен Қазкомға не болғанын толық түсіну үшін, 3 жылға кері шегінуге тура келеді. БТА үшін инвестор іздеудің соңы 2014 жылы оған Қазком мен Кеңес Рақышевтің келуімен тынды. Олар «Самұрық-Қазынадан» БТА-ның 46,5 пайыз акциясын сатып алды. 

Бұл келісімде екі банктің Қазком бренді аясында толық бірігуі қарастырылған еді. Алайда оған дейін де хәлі мүшкіл Қазкомның 2016 жылы жағдайы тіптен нашарлап, ағымдағы өтімділігін қамтамасыз ету үшін регулятордан көмек сұрайды.

2016 жылдың желтоқсанынан Ұлттық банк Қазкомға жалпы сомасы 625 млрд теңге тұрақтандырушы қарыз береді. 

Алайда Қазком секілді алып банктің банкрот болуына биліктегілер жол бере алмағандықтан, қайраңға батып бара жатқан банкті Халық банкке қосу арқылы құтқару туралы шешім шығарылады. Осы мақсатта мемлекет әуелі Проблемалық кредиттер қоры арқылы БТА-ның нашар активтерін 2,4 трлн теңгеге сатып алады, ал БТА бұл қаржымен Қазкомның алдындағы қарызын жабады. Ал Қазком өз кезегінде осы ақшамен Ұлттық банк пен Самұрық-Қазынаның алдындағы міндеттемелерінен құтылады.

Бұл келісімдердің барлығы 2017 жылдың шілде айында іске асып, артынан Халық банк Қазкомды жеке қаржысынан 185 млрд теңге көлемінде қосымша капиталдандыру шартымен бар-жоғы 2 теңгеге сатып алады. Ал 1 жылдан соң, 2018 жылдың маусымында Қазком өз еркімен лицензиясын тапсырып, нарықтан кетеді. 

БТА-ның нашар активтерін 2,4 трлн теңгеге сатып алған «Проблемалық кредиттер қоры» АҚ 2012 жылы банктерді жұмыс істемейтін қарыздарынан тазартуға жәрдемдесу үшін құрылған. Қор құрылғалы оны Ұлттық банк басқарып келген-ді, ал 2017 жылы Үкімет ПКҚ-ның жалғыз акционері атанып, қор Қаржы министрлігінің қарамағына өтеді. 2017 жылдың 14 ақпанында президент банк секторын сауықтыру үшін Ұлттық қордан 1,093 трлн теңге мақсатты трансферт бөлу туралы жарлыққа қол қояды. Ал осыдан 1 күн бұрын Ұлттық банк төрағасының орынбасары Олег Смоляков бюжетке енгізілетін өзгерістерді таныстыру кезінде депутаттардың сұрағына жауап бере тұрып, Проблемалық кредиттер қоры тағы да 2 трлн теңге көлемінде қосымша капиталдандырылатын мәлімдеген еді. Ал Қазқомды құтқаруға кеткен мемлекеттің 2,4 трлн теңге қаржысы қашан қайтарылатынын, оның тағдыры не болатынын билік өкілдерінен ешкім сол күйі көтермеді. 

RBK Bank және басқалары

Сол 2017 жылы тағы да 5 отандық банк мемлекеттік қолдауға ие болады. Ақша реттеуші арқылы түсіп: RBK Bank (243,7 млрд теңге), АТФ (150 млрд теңге), Еуразиялық банк (150 млрд теңге), Цесна (100 млрд теңге), БЦК (60 млрд теңге) сынды банктер Ұлттық банктің қаржылық тұрақтылықты көтеру бағдарламасының қатысушысы атанады. Бұл қаржы ақылы, белгілі бір мерзімге, қайтарылу шартымен берілді. Банктер 15 жылға табыстылығы 4 пайыз тәртіптелген облигация шығарды. Оны Ұлттық банктің «қызы» – «Қазақстанның орнықтылық қоры» сатып алады. 2018 жылдың аяғында парламент қабырғасында есеп берген Ұлттық банк басшысы Данияр Ақышев: «Бұл бағдарлама банктерге 2018 жылдың қаңтар-қыркүйек аралығында 794,3 млрд теңге көлеміндегі  проблемалық қарыздарын шығысқа шығаруға мүмкіндік берді. Бұл ретте банктер нашар активтерін 1,2 трлн теңге көлемінде төмендетуге міндеттеме алды», – деп мәлімдеді.
 
Ең қызығы, сол кезде бұл бағдарламаға қатысушы 5 банктің ішінде тек біреуінің жағдайы қиын еді: RBK Bank 2017 жылдың күзінде карта мен ағымдағы есепшот бойынша транзакция жасау және  салымдарды беруді тоқтатты. Банк клиенттері 1 айдай алаңдап, ақыры банктің акционері ауысып, қосымша қаржыландыру мен Ұлттық банктен түскен ақшаның арқасында RBK Bank-тегі жағдай тұрақтанды. Ал Цеснабанкті мүлдем басқа тағдыр күтіп тұрған еді. 

2018–2019 жылдардағы Цеснабанк 

2018 жылдың ортасынд Цеснабанк өтімділігін ұстап тұру үшін реттеушіден150 млрд теңге қарыз алғаны белгілі болды. Банк өтімділік тапшылығын бірқатар квазимемлекеттік компаниялар қаржысының қомақты бөлігін шешіп алуымен түсіндірді. Күзде Проблемалық кредиттер қоры 450 млрд теңгеге банктің қайтарымсыз қарызын сатып алады. ПКҚ 2019 жылдың қаңтарында осы мақсатқа тағы да 604 млрд теңге жұмайды. 2 ақпан күні First Heartland Securities брокерлік компаниясы банк акцияларының бақылау пакетін сатып алады. Бұл келісімнің құны құпия қалып тұр, дегенмен жаңа акционер сол күні-ақ банкті 70 млрд теңгеге қосымша қаржыландырды. Ал сәуірде аграрлық банктің «Цесна» бренді жойылып, оның орнына Jýsan бренді келді. 

11 ақпанда өткен баспасөз-жиынында қаржы министрі Әлихан Смайылов Цеснаның ауылшаруашылық несиесін сатып алуға кеткен қаржы мемлекетке қайтарылады деп мәлімдеді. «Банк жүйесін сауықтыру масатында қаржы ұйымдарының проблемалық несиелерін сатып алу үшін арнайы құрылған Проблемалық кредиттер қоры өз облигацияларын қор нарығына шығарды. Бұл облигацияларды Қазақстанның орнықтылық қоры алып, одан түскен ақшаға Цеснабанктің аграрлық қоржыны сатып алынды. Жағдай біраз жақсарған соң, бұл қоржынды жеке секторға сатып, одан түскен қаржы Қазақстанның орнықтылық қорына қайтарылады, өйткені ол қайтарылу шартымен берілген қарыз. Алғашқы өтем 10 жылға жоспарланса, екіншісі – 15 жылға, активтердің сатылғанына қарай, бұл ақшаны қайтарамыз», – деді Қаржы министрі. 

Ипотека 3:0

2018 жыл 10 қаңтардағы Елбасы жолдауында президент «2016 жылдың 1 қаңтарына дейін берілген валюталық ипотекалық қарызы бар тұрғындардың мәселесін түбегейлі шешуді» тапсырады. Ұлттық банк 27 наурыз күні 2015 жылы қабылданған ипотекалық борышкерлерді қолдау бағдарламасына өзгеріс енгізеді. Аталмыш өзгеріс 2016 жылдың 1 қаңтарына дейін берілген валюталық борышты теңгенің 2015 жылдың 18 тамызындағы бағамы бойынша қайта қаржыландыруды қарастырады. 

Реттеуші валюта бағамындағы айырмашылықты жою үшін қайтарымсыз 156 млрд теңге бөледі. Банктер борышкерлердің сыйақы, комиссия пен айыпақы ретіндегі 136 млрд теңге көлеміндегі қаржысын кешіреді. 2019 жылдың 10 маусымындағы жағдай бойынша, жалпы сомасы 51,4 млрд теңгені құрайтын 6283 қарыз қайта қаржыландырыған. Жаңа сыйақы мөлшерлемесі жылдық 12 пайызды құрайды. Ал әлеуметтік аз қамтылған тұрғындар үшін ол 3 пайыздан аспайды.


654 просмотра

Табыс туралы есеп: 1 сәуірге дейін қандай меншікті жариялау керек?

Қазақстанның кәмелетке толған барлық азаматтары бүкіл табысын оны қайдан: Қазақстанда немесе шетелде тапқанына қармастан, жариялауға міндетті

Фото: Shutterstock.com

1 сәуірде салық декларациясын тапсыру мерзімі аяқталады. Осы уақытқа дейін қазақстандықтар 2018 жылы тапқан табысы, соның ішінде шетелдік активтері туралы да барлық ақпаратты тапсыруы керек. Декларацияда қандай мүлікті көрсету керек және құжаттарын уақытында өткізбегенден не істей алатыны жайлы KPMG Қазақстан мен Орта Азиядағы салық және құқықтық кеңес департаментінің серіктесі Инна Алхимова егжей-тегжей айтып берді. 

– Инна, Қазақстан азаматтарына декларацияда нені көрсету керектігін айтып өтіңізші? 

– Барлық табыс түрлері мен дүние-мүліктің кейбір түрін жариялауы керек. Қазақстанның кәмелетке толған азаматтары табысын елде немесе шетелде тапқанына қарамастан, барлық кірісін жариялауы тиіс.

Табыс шартты түрде екі санатқа бөлінеді. Біріншісі – төлем көзінен салық алынған табыс (оған жалақы, сыйақы және жалдамалы еңбекпен табылған басқа да кірістер, Қазақстан банктеріндегі депозит сыйақысы, қазақстандық компаниялардан алынатын дивидендтер кіреді). Мұндай табысты салық агенттері жариялайды. Екіншісі – төлем көзінен салық алынбайтын табыс (Қазақстанда немесе шетелде орналасқан жылжымайтын мүлікті сатудан түскен табыс, қазақстандық және шетелдік эмитенттердің акциялары мен облигациялары, қазақстандық және шетелдік компаниялардың акциялары, шетелдік бағалы қағаздардың дивидендтері мен пайызы, сондай-ақ, бақылаудағы шетелдік компаниялардағы үлес). Мұндай табысты өзіңіз жариялап,  сондай-ақ 10% мөлшерінде салық төлеуіңіз керек.

– Декларацияны қашан және қалай тапсыру керек?

– Есептік кезең – ағымдағы жыл. Декларация тапсыру мерзімі – есептік кезеңнен кейінгі жылдың 31 наурызы. Егер бұл мерзім демалыс күндеріне сәйкес келсе, келесі жұмыс күніне ауыстырылады. Осылайша, 2018 жылы тапқан табыстың барлығы 2019 жылдың 1 сәуіріне дейін жариялануы керек. Декларацияны электронды түрде, электронды почта арқылы немесе өзіңіз барып тапсыруыңызға болады. 

– Ал салық қашан төленеді? 

– Декларацияда көрсетілген салық тіркелген мекен-жай бойынша Салық комитетіне 10 сәуірге дейін төленуі тиіс. Бұл мерзімнен кешіксе, әр кешіккен күнге өсімпұл жүреді. 

– Ал 1 сәуірге дейін қандай дүние-мүлікті жариялау керек? 

– Дүние-мүліктен төмендегілерді: шетелдегі жылжымайтын мүлікті, шетелдік эмитенттердің бағалы қағаздары (соның ішінде брокерлік есепшот арқылы сатып алынғандары), шетелдік компаниялардағы үлесі, егер шетелдік банктегі есепшоттағы қаржы 2018 жылдың 31 желтоқсанында 339 408  теңгеден асатын болса (31 желтоқсандағы валюта бағамы бойынша), міндетті түрде жариялануы керек. 

Бұл жерде айта кететін нәрсе, шетелдік жылжымайтын мүлік пен бағалы қағаздар, шетелдік компаниядағы үлеске Қазақстанда салық салынбайды, тек олар әкелетін табыстан салық төленуі тиіс. 

– Ал әзірге нені жариялаудың қажеті жоқ? 

– Жалпыға бірдей декларация тапсыру басталғанға дейін (ол 2020 жылдың 1 қаңтарына белгіленген еді, бірақ жақында ҚР Қаржы министрлігі тағы да 5 жылға шегере тұруды ұсынды)  брокерлік шот бойынша қаражат қалдығы (яғни инвестицияланған қаражат емес) мен шетелдік сақтандыру компанияларында ашылған шотты (инвестиция немесе жинақ шотын алу үшін), инвестициялық алтынды жариялау талап етілмейді.
 
– Осы ретте Қазақстанда жеке тұлғаның қандай табысына салық салынбайтынын айта кетсеңіз?

– Қазақстан қор биржасы ресми эмитенттерінің құнды қағаздары мен мемлекеттік бағалы қағаздармен жасалған барлық операциялардан түскен кез-келген табыс, кез-келген эмитенттің борышкерлік құнды қағаздары бойынша алынған пайыздар, қазақстандық компания үлесі немесе акцияларын 3 жылдан кейін сатудан түскен табыс (кейбір жағдайларда), 1 жылдан аса иелік еткен жылжымайтын мүлікті сатудан түскен табысқа және өзге тұлға сыйлаған немесе мұраға қалдырған мүлікке салық салынбайды. 

– Егер табыс салығы басқа мемлекетте төленіп қойса, бұл табыстан Қазақстанда да салық төлеу керек пе?

– Қазақстандық салықтан шетелде төленген салық көлемін шегеріп тастауға болады. Ол үшін салықтың шетелде төленгенін дәлелдейтін құжаттар керек. Мәселен, шетелдік эмитент сіздің қоржындағы акциялардың дивидентінен салық ұстап қалса, онда шетелдік салық органы растаған төлемнің үзінді көшірмесін талап ету керек (әдетте брокерлер бұндай үзінді көшірмені электронды түрде инвесторларға өздері жіберіп отырады). 

– Ал салық декларациясын тапсыру үшін 31 наурызға дейін құжат жинап үлгермей қалғандар не істейді?

– Декларация тапсыру мерзімін 30 күнде дейін ұзарту мүмкіндігі бар. Бұл мүмкіндікті декларацияны электронды түрде тапсырғанда пайдалануға болады. Ол үшін тұрғылықты мекен-жай бойынша Салық комитетіне декларация мерзімін ұзарту жөніндегі өтінішті электронды немесе қағаз жүзінде жіберу керек. Бұл ретте декларация тапсыру мерзімі ұзарғанымен, салық төлеу мерзімі сол күйі қалатынын ескерткіміз келеді. 2018 жыл үшін салық төлеу шекті мерзімі – 2019 жылдың 10 сәуірі. Сонымен қатар, салықты кешіктіргеніңіз үшін өсімпұл жүруі мүмкін – бір, екіншіден, декларация тапсыруды кешіктіре берсеңіз, салық мекемелері шетелдік активтер мен табыс туралы ақпаратты өздері жинап, салық салынатын нысанды жасырғаныңыз үшін айыппұл салуы мүмкін. 

Ал бұл айыппұлдың көлемі аз емес: табысты жасырғаны үшін – салық көлемінің 200 пайызы, ал шетелдегі дүние-мүлік (банктегі есепшот, акциялар) туралы ақпаратты жапсырғаны үшін – әр декларацияланбаған нысанға 250 мың теңге айыппұл салуы мүмкін. 

Егер декларация кешіктіріліп тапсырылса, онда ескерумен де құтылуға болады. Алайда оны мүлдем тапсырмай, бұны салық органдары біліп қойса, оның ақыры аса жақсы бола қоймас.

Рейтинг прозрачности крупнейших компаний Казахстана

Читайте нас в TELEGRAM | https://t.me/kursivkz

Вопрос дня

Архив опросов

Депозиты в какой валюте вы предпочитаете?

Варианты

Цифра дня

старше 20 лет
половина продаваемых авто в Казахстане

Цитата дня

Земля должна принадлежать тем, кто на ней работает. Земля иностранцам продаваться не будет. Это моя принципиальная позиция

Касым-Жомарт Токаев
президент Республики Казахстан

Спецпроекты

Рейтинг прозрачности крупнейших компаний Казахстана

Рейтинг прозрачности крупнейших компаний Казахстана

Биржевой навигатор от Freedom Finance

Биржевой навигатор от Freedom Finance


KAZATOMPROM - IPO уранового гиганта
Новый Курс - все о мире инвестиций

Банк Хоум Кредит

Home Credit Bank


Новый Курс - все о мире инвестиций
Новый Курс - все о мире инвестиций