Перейти к основному содержанию

692 просмотра

Банктерді мемлекеттік қолдауға қанша қаржы кетті?

Оның қысқаша тарихы қандай?

Фото: Shutterstock

Қазақстанда жаңа президенттің бастамасымен тұтынушылық несие бойынша қарызды кешіріп жатқанда, «Курсив» бұған дейін мемлекеттің банк пен оның клиенттері – жеке тұлғаларға қалай көмектескенін және оған қанша қаржы кеткенін еске түсіруді ұсынады. 

2007-2010 жылдардағы дағдарыс 

2008 жылдың 13 қазанында, әлемдік дағдарыс тереңдеп тұрған шақта (ол Қазақстанда 1 жыл бұрын басталған) Нұрсұлтан Назарбаев үкіметтің кеңейтілген отырысында «нақтыланған бағдарламалар» үшін Ұлттық қордан 2009-2010 жылдары $10 млрд бөлуді тапсырды. Осы қаражаттың $4 миллиарды, яғни, 480 миллион теңгесі қаржы секторы тұрақтылығын қамтамасыз етуге бағытталды. 

Дағдарысқа қарсы саясатты жүзеге асыру үшін «Самұрық-Қазына» ұлттық әл-ауқат қоры құрылды. Қордың басты міндеттеріне коммерциялық банктерді қосымша капиталдандыру арқылы қаржы секторын тұрақтандыру, үлескерлік нарықтағы түйткілдерді шешу, қымбат ипотекалық қарызды қайта құрылымдау кірді. 

2009 жылы мемлекет «Самұрық-Қазына» ҰӘҚ арқылы БТА, Альянс, Халық және Қазкоммерцбанктің (сол кездегі елдегі ең ірі 4 банк) жай және артықшылық берілген акцияларын сатып ала бастады, БТА мен Альянс толық мемлекет қарамағына өтті. Әуелде банктер дағдарыстан шыққан соң мемлекет салған қаржыны қайтаруы тиіс делінген еді, алайда оның қалай қайтарылып жатқаны көпшілікке беймәлім. 

2012 жылы Халық банк басқарма төрайымы Үміт Шаяхметова Halyk жай және артықшылық берілген акцияларын «Самұрық-Қазына» ұлттық әл-ауқат қорынан 60 млрд теңгеге мерзімінен бұрын сатып алады деген еді. Алайда 2013 жылдың 26 қаңтарында Қазақстан президенті бұған қарама-қайшы мәлімдеме жасап: «Ұлттық қорда жатқан қаржыны алып, оңды-солды шашқан оңай. 2008 жылғы дағдарыс кезінде бөлінген $10 млрд қаржыны көрмедік, ешкім сол күйі қайтармады»,–деді.
 
«Самұрық-Қазына» қорын 2008 жылдың қазанынан – 2011 жылдың сәуіріне дейін Қайрат Келімбетов басқарды. Кейіннен парламент алдында осы 10 млрд доллардың қайда кеткені туралы есепті де соған беруге тура келді. «Халық банк бойынша қаржы толық қайтарылған. Қазком кестеге сай қайтарып жатыр. БТА, Альянс пен Темірбанк туралы айтсақ, өздеріңіз білетіндей, мемлекет бұл банктердің капиталынан шығуы, яғни бұл банктерді сату үшін мемлекет басшысы бір жыл ішінде инвестор табуды тапсырған», – деді Қайрат Келімбетов. 

Альянс пен Темірбанкке Болат Өтемұратов инвестор болуға құлшыныс танытып, нәтижесінде 2015 жылы аталмыш қаржы ұйымдары ForteBank-ке қосылады. Ал БТА да, Қазком да қазір нарықта жоқ, алайда олардың нарықтан кетуі мемлекет үшін өте қымбатқа түсті (алдында бөлінген 4 млрд теңгеге қосымша тағы шығын шықты). 

Жүйе құраушы банктерге бөлінген қаржыдан бөлек, 2009 жылы мемлекет «адал ипотекалық борышкерлерге» көмек көрсетті. Әлеуметтік тұрғыда аз қамтылған азаматтар үшін пайыздық үстемақы 9 пайызға дейін төмендетілсе, басқа азаматтар үшін 11% болды. Қайта құрылымдауға қажетті 1 млрд доллар немесе 120 млрд теңге тағы Ұлттық қордан алынды. Бағдарлама нәтижесі бойынша 30 мың борышкердің қарызы қайта қаржыландырылды. Алайда ипотека нарығындағы өртті сөндіруге бұл миллиард жетпей қалып, ақыры ипотекалық борышкерлер мәселесін шешу үшін мемлекетке тағы да екі мәрте шығындалуға тура келді. 

Сайлау және девальвация –2015 

2015 жылдың 26 сәуіріне бекітілген кезектен тыс президент сайлауы өтер алдында, Ұлттық банк 24 сәуірде «2004—2009 жылдар аралығында қарыз алған ипотекалық борышкерлердің жалғыз баспанасын сақтауға бағытталған Ипотекалық тұрғын үй қарыздарын (ипотекалық қарыздарды) қайта қаржыландыру бағдарламасын» бекітеді. Бағдарлама сыйақы, айыппұл, комиссия бойынша қарызды кешіріп, негізгі қарыздың қалған бөлігін жылдық 3 пайыз мөлшерлемемен қайта қаржыландыруға бағытталған (бұл жылдары жасалған ипотекалық келісім-шарттардың орташа мөлшерлемесі 15 пайызды құрайтын еді). Оны жүзеге асыру үшін Ұлттық банк 2026 жылға дейін 130 млрд теңге бөлген. 2019 жылдың 10 маусымындағы жағдай бойынша, бағдарлама аясында банктер жалпы сомасы 148,3 млрд теңге болатын 25249 қарызды қайта қаржыландырған.

Алдағы уақытта теңгенің тағы да құнсызданатынына қарамастан, депозитін теңгемен сақтаған салымшыларға 2015 жылдың тамызы өте сәтті болды. Өйткені мемлекет басшысы Ұлттық банкке осы адамдарды қолдау үшін, олардың курс айырмашылығынан жоғалтқан қаржысын өтеуге тапсырма берді. Өтемақы 2015 жылдың 18 тамызында депозитінде 1 миллионнан аспайтын қаржы жатқан салымшыларға берілді. Нәтижесінде 1,7 миллион салымшыға 250 млрд теңге өтемақы түсті.

Қазком 2017

2017 жылы БТА мен Қазкомға не болғанын толық түсіну үшін, 3 жылға кері шегінуге тура келеді. БТА үшін инвестор іздеудің соңы 2014 жылы оған Қазком мен Кеңес Рақышевтің келуімен тынды. Олар «Самұрық-Қазынадан» БТА-ның 46,5 пайыз акциясын сатып алды. 

Бұл келісімде екі банктің Қазком бренді аясында толық бірігуі қарастырылған еді. Алайда оған дейін де хәлі мүшкіл Қазкомның 2016 жылы жағдайы тіптен нашарлап, ағымдағы өтімділігін қамтамасыз ету үшін регулятордан көмек сұрайды.

2016 жылдың желтоқсанынан Ұлттық банк Қазкомға жалпы сомасы 625 млрд теңге тұрақтандырушы қарыз береді. 

Алайда Қазком секілді алып банктің банкрот болуына биліктегілер жол бере алмағандықтан, қайраңға батып бара жатқан банкті Халық банкке қосу арқылы құтқару туралы шешім шығарылады. Осы мақсатта мемлекет әуелі Проблемалық кредиттер қоры арқылы БТА-ның нашар активтерін 2,4 трлн теңгеге сатып алады, ал БТА бұл қаржымен Қазкомның алдындағы қарызын жабады. Ал Қазком өз кезегінде осы ақшамен Ұлттық банк пен Самұрық-Қазынаның алдындағы міндеттемелерінен құтылады.

Бұл келісімдердің барлығы 2017 жылдың шілде айында іске асып, артынан Халық банк Қазкомды жеке қаржысынан 185 млрд теңге көлемінде қосымша капиталдандыру шартымен бар-жоғы 2 теңгеге сатып алады. Ал 1 жылдан соң, 2018 жылдың маусымында Қазком өз еркімен лицензиясын тапсырып, нарықтан кетеді. 

БТА-ның нашар активтерін 2,4 трлн теңгеге сатып алған «Проблемалық кредиттер қоры» АҚ 2012 жылы банктерді жұмыс істемейтін қарыздарынан тазартуға жәрдемдесу үшін құрылған. Қор құрылғалы оны Ұлттық банк басқарып келген-ді, ал 2017 жылы Үкімет ПКҚ-ның жалғыз акционері атанып, қор Қаржы министрлігінің қарамағына өтеді. 2017 жылдың 14 ақпанында президент банк секторын сауықтыру үшін Ұлттық қордан 1,093 трлн теңге мақсатты трансферт бөлу туралы жарлыққа қол қояды. Ал осыдан 1 күн бұрын Ұлттық банк төрағасының орынбасары Олег Смоляков бюжетке енгізілетін өзгерістерді таныстыру кезінде депутаттардың сұрағына жауап бере тұрып, Проблемалық кредиттер қоры тағы да 2 трлн теңге көлемінде қосымша капиталдандырылатын мәлімдеген еді. Ал Қазқомды құтқаруға кеткен мемлекеттің 2,4 трлн теңге қаржысы қашан қайтарылатынын, оның тағдыры не болатынын билік өкілдерінен ешкім сол күйі көтермеді. 

RBK Bank және басқалары

Сол 2017 жылы тағы да 5 отандық банк мемлекеттік қолдауға ие болады. Ақша реттеуші арқылы түсіп: RBK Bank (243,7 млрд теңге), АТФ (150 млрд теңге), Еуразиялық банк (150 млрд теңге), Цесна (100 млрд теңге), БЦК (60 млрд теңге) сынды банктер Ұлттық банктің қаржылық тұрақтылықты көтеру бағдарламасының қатысушысы атанады. Бұл қаржы ақылы, белгілі бір мерзімге, қайтарылу шартымен берілді. Банктер 15 жылға табыстылығы 4 пайыз тәртіптелген облигация шығарды. Оны Ұлттық банктің «қызы» – «Қазақстанның орнықтылық қоры» сатып алады. 2018 жылдың аяғында парламент қабырғасында есеп берген Ұлттық банк басшысы Данияр Ақышев: «Бұл бағдарлама банктерге 2018 жылдың қаңтар-қыркүйек аралығында 794,3 млрд теңге көлеміндегі  проблемалық қарыздарын шығысқа шығаруға мүмкіндік берді. Бұл ретте банктер нашар активтерін 1,2 трлн теңге көлемінде төмендетуге міндеттеме алды», – деп мәлімдеді.
 
Ең қызығы, сол кезде бұл бағдарламаға қатысушы 5 банктің ішінде тек біреуінің жағдайы қиын еді: RBK Bank 2017 жылдың күзінде карта мен ағымдағы есепшот бойынша транзакция жасау және  салымдарды беруді тоқтатты. Банк клиенттері 1 айдай алаңдап, ақыры банктің акционері ауысып, қосымша қаржыландыру мен Ұлттық банктен түскен ақшаның арқасында RBK Bank-тегі жағдай тұрақтанды. Ал Цеснабанкті мүлдем басқа тағдыр күтіп тұрған еді. 

2018–2019 жылдардағы Цеснабанк 

2018 жылдың ортасынд Цеснабанк өтімділігін ұстап тұру үшін реттеушіден150 млрд теңге қарыз алғаны белгілі болды. Банк өтімділік тапшылығын бірқатар квазимемлекеттік компаниялар қаржысының қомақты бөлігін шешіп алуымен түсіндірді. Күзде Проблемалық кредиттер қоры 450 млрд теңгеге банктің қайтарымсыз қарызын сатып алады. ПКҚ 2019 жылдың қаңтарында осы мақсатқа тағы да 604 млрд теңге жұмайды. 2 ақпан күні First Heartland Securities брокерлік компаниясы банк акцияларының бақылау пакетін сатып алады. Бұл келісімнің құны құпия қалып тұр, дегенмен жаңа акционер сол күні-ақ банкті 70 млрд теңгеге қосымша қаржыландырды. Ал сәуірде аграрлық банктің «Цесна» бренді жойылып, оның орнына Jýsan бренді келді. 

11 ақпанда өткен баспасөз-жиынында қаржы министрі Әлихан Смайылов Цеснаның ауылшаруашылық несиесін сатып алуға кеткен қаржы мемлекетке қайтарылады деп мәлімдеді. «Банк жүйесін сауықтыру масатында қаржы ұйымдарының проблемалық несиелерін сатып алу үшін арнайы құрылған Проблемалық кредиттер қоры өз облигацияларын қор нарығына шығарды. Бұл облигацияларды Қазақстанның орнықтылық қоры алып, одан түскен ақшаға Цеснабанктің аграрлық қоржыны сатып алынды. Жағдай біраз жақсарған соң, бұл қоржынды жеке секторға сатып, одан түскен қаржы Қазақстанның орнықтылық қорына қайтарылады, өйткені ол қайтарылу шартымен берілген қарыз. Алғашқы өтем 10 жылға жоспарланса, екіншісі – 15 жылға, активтердің сатылғанына қарай, бұл ақшаны қайтарамыз», – деді Қаржы министрі. 

Ипотека 3:0

2018 жыл 10 қаңтардағы Елбасы жолдауында президент «2016 жылдың 1 қаңтарына дейін берілген валюталық ипотекалық қарызы бар тұрғындардың мәселесін түбегейлі шешуді» тапсырады. Ұлттық банк 27 наурыз күні 2015 жылы қабылданған ипотекалық борышкерлерді қолдау бағдарламасына өзгеріс енгізеді. Аталмыш өзгеріс 2016 жылдың 1 қаңтарына дейін берілген валюталық борышты теңгенің 2015 жылдың 18 тамызындағы бағамы бойынша қайта қаржыландыруды қарастырады. 

Реттеуші валюта бағамындағы айырмашылықты жою үшін қайтарымсыз 156 млрд теңге бөледі. Банктер борышкерлердің сыйақы, комиссия пен айыпақы ретіндегі 136 млрд теңге көлеміндегі қаржысын кешіреді. 2019 жылдың 10 маусымындағы жағдай бойынша, жалпы сомасы 51,4 млрд теңгені құрайтын 6283 қарыз қайта қаржыландырыған. Жаңа сыйақы мөлшерлемесі жылдық 12 пайызды құрайды. Ал әлеуметтік аз қамтылған тұрғындар үшін ол 3 пайыздан аспайды.

2010 просмотров

Казахстанцы за два года потеряли в финансовых пирамидах миллиарды тенге

Вернуть эти деньги почти невозможно

Коллаж: Вадим Квятковский

В Казахстане увеличилось число финансовых пирамид. В этом году количество уголовных правонарушений в этой сфере выросло на 66%. Несмотря на широкое освещение тем по неблагонадежным инвестиционным компаниям, казахстанцы продолжают терять деньги при сомнительных вложениях.

Верят все равно

Согласно информации Комитета по правовой статистике и спецучетам Генпрокуратуры РК, за девять месяцев этого года в стране зарегистрировано 171 уголовное правонарушение, допущенное по статье «Создание и руководство финансовой пирамидой». За аналогичный период прошлого года таких преступлений было 103.

Ущерб от незаконной инвестиционной деятельности за два года превысил 2,7 млрд тенге, возмещено лишь 167 млн тенге (или 6%). За прошлый год убытки населения, вложившего свои деньги в финансовые пирамиды, были равны 1,8 млрд тенге. За девять месяцев этого года потери в 2 раза ниже – 847 млн тенге.

Однако не по всем фактам правонарушений уголовные дела доходят до судебного приговора. Данные статистики свидетельствуют о том, что за январь – сентябрь этого года количество оконченных уголовных дел по данной статье УК РК равно 34. Из них 12 прекращены по разным основаниям. В прошлом году ситуация была еще хуже. По 103 правонарушениям завершенными можно было считать только 14 уголовных дел. При этом 13 из них прекращены.

Несмотря на то что официальная статистика показывает почти двукратное снижение ущерба с начала года, выводы о спаде активности финансовых аферистов делать рано. Ведь некоторые дела еще не дошли до суда и находятся на стадии разбирательства. Например, жалоба вкладчиков атырауской компании Growth of Capitals, обещавшей 55% прибыли в месяц при вложении минимум 500 тыс. тенге. Только по предварительным расчетам адвокатов потерпевших, у них обманным путем было похищено свыше 1 млрд тенге.

Вернуть невозможно?

Восточный Казахстан в статистике по количеству уголовных правонарушений по данной статье занимает всего 11%. Однако именно ВКО стала родиной многих громких уголовных дел по созданию финансовых пирамид. «Курсив» писал о деле ТОО «Каржы инвест ЛТД». Компания предлагала погасить банковские кредиты жителям Семея при условии взноса 40%. Семейчане до сих пор ходят по судам, пытаясь вернуть свои деньги. 

Несмотря на то что приговор владелице ТОО Дане Тахировой был оглашен еще год назад, женщина так и не погасила свои долги перед 230 пострадавшими на сумму более 69 млн тенге. Из-за того, что виновная имеет несовершеннолетних детей, ее наказание – лишение свободы на семь лет – отсрочено до конца 2023 года. А пока Дана разными способами пытается не допустить продажи ее имущества, которое арестовано и должно быть реализовано для возмещения ущерба. По данным из справочника судебных решений, весь прошедший год Тахирова судилась с судебными исполнителями, которые пытаются продать ее дом за 7 млн тенге. Сначала муж Даны пытался отсудить половину дома, потом женщина подала жалобу в суд на то, что дом оценен слишком низко. В конце октября 2019 года все суды, включая апелляции, создательница семейской пирамиды проиграла. Теперь ее имущество пустят с молотка.

Дотянуться до Хеопса

По словам эксперта общественного фонда «Международный центр экономической грамотности» Шынар Елубаевой, во всех громких делах последних лет прослеживались похожие тенденции. Все существовавшие пирамиды использовали несколько стандартных схем. Компании предлагали клиентам либо баснословную прибыль при вложении или автомобиль (Auto For, сайт tulpar.million888.com), либо закрытие кредита («Каржы инвест ЛТД», «Финстатус»), либо очень высокие проценты в рамках инвестпрограммы («Финанс Оптогрупп», «Лотто-лотто») или недвижимость (жилищный потребительский кооператив «Общий дом»).

«Первое, что должно насторожить человека, которому настойчиво предлагают вложить деньги в какую-либо инвестиционную компанию, – это гораздо более выгодные условия, нежели в банках. Если предлагаемые ставки превышают среднегодовые ставки по депозитам более чем в 2 раза, то это уже повод для сомнений. Второе – если компания не имеет лицензии на оказание финансовых услуг в Казахстане. Лучше вообще отказаться от вложений в компании, зарегистрированные за рубежом. Чем больше границ пересекают ваши деньги, тем сложнее их вернуть», – говорит Шынар Елубаева.

По мнению эксперта, главное отличие финансовой пирамиды от законной инвестиционной компании – это отсутствие какой-либо фактической деятельности и финансирование первых вкладчиков за счет вложений последующих. То есть без вливаний новых участников система жить не может и рано или поздно рухнет. 

Схемы сложнее

Примечательно, что во многих сетевых компаниях также работает принцип «приходи сам, приводи других». Но разница между ними существенна – завуалированные финансовые пирамиды не являются «товарными» фирмами. Фактически за взнос вкладчику не передаются никакие материальные ценности, только обещания выплаты дивидендов, или сертификаты, или бонусы и т. д.

Жительница города Алтая Восточно-Казахстанской области Татьяна Началова рассказала «Курсиву» о предложении, которое ей сделала международная компания Qnet. Женщине предложили стать участником сетевой фирмы и приобрести специальную карту, дающую право бесплатно проживать в международных отелях разных стран. Входной взнос – от 850 тыс. до 1,8 млн тенге. Другой вариант – стать торговым агентом фирмы и продавать диск, заряженный энергией.

«Мне объяснили: для того чтобы воспользоваться преимуществами этой туристической карты, я должна не только внести деньги, но и привести еще минимум трех человек, а они – еще трех. По этой схеме деньги должны очень быстро вернуться. За неделю можно зарабатывать $5 тыс., после прохождения всех ступеней гарантируется пожизненная пенсия. На собрании, куда пришли еще несколько десятков горожан, нам сказали, что в Алтае в компанию вошли уже 90 человек. Я решила поспрашивать, оказалось, что несколько моих знакомых взяли кредиты, чтобы стать участником компании. Ни на какие острова они не полетели, а работают в фирме ради того, чтобы вернуть свои деньги», – пояснила Татьяна Началова.

В департаменте полиции ВКО сообщили, что к ним обращались с жалобами именно на эту компанию. В 2018 году в ДП поступило 20 заявлений граждан, потерявших свои деньги в Qnet, в этом году – пять. 

«В ходе досудебного расследования установлено, что потерпевшими были на добровольной основе подписаны договоры и переданы деньги. Поэтому по всем жалобам досудебные расследования в отношении учредителя – ТОО «Международное бюро консалтинга» – были прекращены в связи с отсутствием состава преступления», – пояснил первый заместитель начальника ДП ВКО Джанболат Калетаев.

Всех пострадавших от деятельности финансовых пирамид эксперт Шынар Елубаева делит на две категории. Первая – это люди с низкой финансовой грамотностью, которые верят обещаниям высокой прибыли. Вторая – граждане, понимающие, что вступают в финансовую пирамиду, думают, что она в самом расцвете и надеются заработать, обманывая других. Это уже вопрос этики.

Эксперт советует трижды подумать, прежде чем вкладывать средства в сомнительные финансовые инструменты. Принимая решение инвестировать в незнакомые компании, необходимо критически отнестись к любому инвестиционному предложению и консультироваться у специалистов по финансовой грамотности или в филиалах Нацбанка.

Биржевой навигатор от Freedom Finance

Биржевой навигатор от Freedom Finance

Читайте нас в TELEGRAM | https://t.me/kursivkz

 

Спецпроекты

Рейтинг прозрачности крупнейших компаний Казахстана

Рейтинг прозрачности крупнейших компаний Казахстана

Биржевой навигатор от Freedom Finance

Биржевой навигатор от Freedom Finance


KAZATOMPROM - IPO уранового гиганта
Новый Курс - все о мире инвестиций

Банк Хоум Кредит

Home Credit Bank

Вы - главная инвест-идея

Home Credit Bank


Новый Курс - все о мире инвестиций
Новый Курс - все о мире инвестиций