Skip to main content

Неліктен шаруа қожалықтары cүтті мал өсіруға қызықпайды?

Бұл қадамға барғандар ферма құрылысына қажетті қаржыға қол жеткізе алмай жүр

Фото: Shutterstock

Ғалымдардың айтуынша, Батыс Қазақстан облысының сүт шаруашылығы ескі жүйемен дамып келеді. Ірі шаруа қожалықтары сүтті мал ұстауға құлықты емес, өйткені бұл – шығыны мен машақаты көп тірлік. 

Ниет бар, қаржы жоқ

Ірі қара өсіретін шаруа қожалығының  (бұндағы ірі қара 850 бас, ал жаздыгүні 1300-ге дейін жетеді) басшысы Киікбай Айдарәлиев 1200 бас ірі қараға арналған сүт фермасын салуға ниетті. Бұл ниетін аймақтық инвестиция тарту жөніндегі кеңесте қаңтар айында мәлімдеген-тұғын. Оның айтуынша, Ringo milk жобасының құны 3,9 млрд теңгені құраса, соның 60 пайызын (шамамен 2 млрд теңге) Аграрлық несие корпорациясы арқылы несиеге алмақ. Жоба бойынша, сүт фермасы жылына 7 мың тонна сүт беруі тиіс. Шаруашылық өкілдері жыл басында-ақ осы сүтті өткізетін жер тауып, оралдық сүт зауыттары – «Береке» АҚ мен «Жастық» ЖШС сатып алуға келіскен еді.
 
Дегенмен, Киікбай Айдарәлиев сүт фермасының құрылысы бойынша әзірге еш жаңалық жоқ екенін айтады. «Біз әлі күнге несие ала алмай отырмыз. Аграрлық несие корпорациясы болса, олардың ережелерінде несие өтінімін қарастыру уақыты ұзаққа созылады деп жазылған дегенінен танбайды. Уақыт өтіп жатыр, ал сүт фермасының құрылысы белгісіз мерзімге кейінге шегеріліп тұр», – деп кеийді Айдарәлиев мырза. Қазір ол қажетті жем-шөп дайындав үшін суармалы шабындықты өз қаржысына қалпына келтіріп жатыр. Бизнесменнің сүт кешенін салу ниеті әлі де болғанымен, шыдамы таусылуға шақ қалған. 

Барлық сиыр ауыл тұрғындарының қорасында

БҚО ауыл шаруашылығы басқармасы басшысының орынбасары Сатқан Өмірзақов аймақтағы 15 шаруа қожалығы сүтті ірі қара өсірумен айналысатынын айтады (өткен жылы олардың саны 13 болған). Ал 2020-2021 жылдары облыстың Теректі және Бөрілі аудандарында әрқайсысы 600 басқа арналған сүт фермасын ашу жоспарланған. Әзірге Өмірзақов мырза айтып өткендей, сүтті ірі қара малының көпшілігі ауыл тұрғындарының қорасында тұр.
 
Айталық, БҚО статистика департаментінің мәліметтері бойынша, қазіргі кезде облыста 146 мың бас сүтті ірі қара бар. Оның ішінде 22,8 мың мал шаруа қожалықтарының иелігінде болса, ал қарапайым ауыл тұрғындарының қолындағы малдын саны  – 6 есе көп, яғни, 123,2 мың бас. 

Жыл басынан бері фермерлер мен ауыл тұрғындары шамамен 76,9 мың тонна сүт сауған, оның 21,8 мың тоннасы шаруа қожалықтарына тиесілі болса, ауыл тұрғындарының қолындағы сиырлар 55,1 мың тонна сүт берген. Сүтке қатысты бұл жағдай бірнеше жылдан бері өзгермей келеді. Ауыл шаруашылығы басқармасының мамандары бүкіл сүттің үштен екі бөлігін ірі шаруа қожалықтары емес, қарапайым ауыл тұрғындары өндіретінін айтады. 

Сатқан Өмірзақовтың айтуынша,  2019 жылы БҚО-дағы 7 сүт фермасына сүт өндірудің өзіндік құнын төмендету үшін, мемлекеттік қолдау ретінде 23,2 млн теңге субсидия бөлінген. (2018 жылы бұл сома екі есе аз, 45 млн теңге болса, 2017 жылы 52 млн теңгені құрапты). Сүтті ірі қара өсіруді биыл ғана қолға алған 2 ауыл шаруашылық кооперативіне осы мақсатта 2,8 млн теңге бөлініпті. Олар қаржының 1,46 млн теңгесін игерген. Мемлекет сүт фермаларының асыл тұқымды мал алуы үшін биыл 21,3 млн теңге бөлсе, оның 14,1 млн теңгесін шаруа қожалықтары игеріп үлгерген. 

Сонымен қатар айта кетсек, 2019 жылы шаруаларды мемлекеттік қолдау шараларының арасынан «асыл тұқымды аналық мал басын арттыруға» кететін шығынды жабу тоқтатылған, ал  2018 жылы фермерлерге осы мақсатта бюджеттен 19,9 млн, ал 2017 жылы 23,5 млн теңге бөлінген екен. 

Ғылыми негіз керек

Биотехнология, мал шаруашылығы және балық шаруашылығы кафедрасының доценті, ауылшаруашылық ғылымдарының кандидаты Серімбек Әбуғалиев БҚО-да бір сиыр орта есеппен жылына 1,5-1,8 мың кг сүт беретінін айтады. Ал Қазақстан бойынша бұл орташа көрсеткіш 2,3 мың келіге тең, ал асыл тұқымды мал өсіретін шаруашылықта 4,5 мың келіге жетіп қалады. Маманның айтуынша, Батыс Қазақстан облысындағы төмен көрсеткіш – Алматы, Павлодар немесе Қостанай облыстарындағыдай құнарлы, шұрайлы жайылымдардың жоқтығынан. Сондықтан сүт өндірісіндегі жоғары көрсеткішке белгілі бір шарттарды қатаң сақтағанда ғана қол жеткізуге болады деп тұжырымдайды. 

Сарапшының айтуынша, әлі ешкім  «сиырдың сүті – тілінде» деген қарапайым ақиқатты жоққа шығарған жоқ.

«Сүтті сиыр жыл бойы мал қорада құнарлы жем-шөп жеп тұруы тиіс», – деп пайымдайды Әбуғалиев мырза. 

Ал расында жағдай қалай? Ерте көктемнен күзге дейін жайылымда жүрген мал көк шөпті жеп, күніне шамамен 20-25 литр сүт береді. Ал күз бен қыста оларды құрғақ жеп-шөпке көшіріп, сауылатын сүт көлемі 10 литрге дейін төмендеп кетеді.

Серімбек Әбуғалиевтің айтуынша, өткен ғасырдың 70-жылдары итальялық ғалым Луиджи Альбертини сиыр малы жылдың төрт мезгілінде де сүтті молынан беруі үшін, арнайы технология ойлап тапқан. Ол өз фермасындағы сиырларды байлауда ұстап, оларды үнемі кепкен пішенмен азықтандырып отырған. 

Алайда біздің жағдайда шөпті кептіру қымбатқа түседі, сондықтан ғалымдар сүт фермалары үшін мал азығының басқа түрін: шөп, пішен және сүрлемді қолдануды ұсынады. Әбуғалиев мырза сүрлем алу үшін облыстағы жүгері мен жоңышқа өсетін суармалы жерлерді құнарландыру қажет деп тұжырымдайды. Сонымен қатар, облыс фермерлерін құнарлы жеммен қамтамасыз етіп отыратын құрама жем зауыты салынуы тиіс.

Қаржы салынбаса, сүт те жоқ

Ғалым сүт фермалары тек асыл тұқымды мал ұстауы қажет деген пікірді ұстанады. Сонымен қатар, сиыр қысыр қалмас үшін, міндетті түрде қолдан ұрықтандырып отыруы қажет. Сарапшы осы шарттардың бәрі сақталса, әрбір сиыр жылына 5 мың келі сүт беретініне сенімді. Бұндай тәсіл 200-дей мал басын ұстайтын, аса ірі емес шаруашылықтарда да тиімді болмақ.

«Алайда Батыс Қазақстан облысының фермерлері асыл тұқымды мал алып, өндіріске ақша салып, өз шаруашылығының көрсеткішін жоғарылату үшін ғалымдармен әріптестік орнатқысы келмейді. Олар әлі күнге ескі жүйе бойынша жұмыс істейді, сондықтан да сиырлары да сүтті аз береді. Сол себепті бұл істің болашағы ірі шаруашылықтарының қолында», – деп түйіндейді Серімбек Әбуғалиев.
 
Ғалымның айтуынша, мемлекеттің сүт өндірісін қолдауға бөлетін субсидиясы фермерлерді ынталандырмай, керісінше, тоқырауға ұшыратып жатыр. Маманның сөзіне сүйенсек, қазірге кезде субсидия мал басына төленеді, яғни, мал басы көп болған сайын, мемлекеттік қолдаудың да көлемі артады.  Алайда ғалым  бұл қаржы мал басына емес, өндіріске жаңа технология енгізгені, асыл тұқымды, сүтті сиыр ұстағаны, оларды құнарлы жеммен қамтамасыз еткені үшін төленсе, сол тиімді болатынын айтады. 
 
«Фермерлер үшін тағы бір түйкіл – сауылған сүтті өткізу.  Қазір облыстағы бірнеше ірі сүт қабылдау пункттері өз бағасы мен шарттарын қойып отыр. Сүт өндірушіге осы тұрғыда қолдау көрсетіліп, олардың өніміне сүттің майлылығына байланысты нақты бір баға белгіленуі керек», – деп түйіндейді Серімбек Әбуғалиев.

banner_wsj.gif

Как казахстанской конине найти путь на экспортные рынки

По темпам прироста поголовья коневодство – одна из самых быстроразвивающихся отраслей животноводства в республике

Фото: Shutterstock.com

Сейчас количество лошадей в Казахстане в полтора раза превышает показатели 1991 года. Внутренние потребности страны в конине почти закрыты, и теперь нужен выход на внешние рынки, иначе отрасль ждет стагнация.   

3,6 млн лошадей – это казахстанский рекорд почти столетней давности, 1928 года.  Коллективизация в 30-х годах прошлого века это поголовье изрядно сократила – до 0,9 млн голов. К 1991 году в республике  насчитывалось 1,7 млн лошадей, но оно резко упало – до 1 млн – к 1998-му. Вернуться к предыдущему показателю удалось лишь через 20 лет: к 2018 году количество лошадей в стране выросло до 1,79 млн голов, что позволило Казахстану занять 8-е место в мире по количеству лошадей.

По итогам 2019 года Министерство сельского хозяйства сообщило о рекордном для Казахстана нового времени показателе – 2,7 млн лошадей, а в середине марта 2020 года министр сельского хозяйства Казахстана Сапархан Омаров, выступая на правительственном часе в мажилисе, озвучил новое достижение казахстанского коневодства – 2,8 млн голов. По оценке Омарова, рост поголовья в коневодстве за последние пять лет составил 45,8%, что делает отрасль абсолютным лидером в мясном и племенном животноводстве. Для сравнения: аналогичный показатель по крупному рогатому скоту за тот же пятилетний период составил только 23,3%, по МРС – 6,6%. 

Чем обусловлен «демографический взрыв»

Коневодство – мечта любого инвестора, уверен генеральный директор Мясного союза Казахстана Максут Бактыбаев. Он аргументирует: вложения по сравнению с другими направлениями животноводства ниже, а продукция имеет устойчивый спрос и высокую маржинальную прибыль, поскольку сбывается по цене выше говядины и баранины. В ноябре 2019 года, ссылается Бактыбаев на данные Комстата, цена килограмма говядины составляла от 1491 до 2143 тенге в разных регионах страны, а баранины – от 1353 до 2136 тенге. Конина же сбывалась в ценовом диапазоне от 1705 до 2405 тенге за килограмм, и это при себестоимости в 300–400 тенге, подчеркивает представитель Мясного союза. «Низкая себестоимость обусловлена тем, что лошадей можно пасти круглый год, – поясняет Бактыбаев и убежденно добавляет: – Но при этом из-за более высоких вкусовых качеств и традиций в Казахстане конина будет дороже и говядины, и баранины».

Потребление в Казахстане говядины (по данным Комстата, 5,6 кг на одного жителя страны во втором квартале 2019 года) и баранины (1,7 кг за тот же период) пока превышает потребление конины – 1 кг на жителя за тот же период. Но при этом конина в прошлом году дорожала медленнее, чем два ее основных конкурента по внутреннему рынку (13% роста в цене за 10 месяцев прошлого года против 15% роста стоимости говядины за тот же период и 15,6% роста цены баранины). Не исключено, что ценовое сближение способствовало тому, что конина показала на внутреннем рынке вдвое большие темпы роста спроса, чем баранина: 15% и 7% соответственно. И если эти темпы роста спроса сохранятся, то уже в ближайшее время конина будет делить второе место с бараниной по востребованности на внутреннем рынке.

лошади копия-1.jpg

Почему табунам в Казахстане уже тесно

Сейчас Казахстан на 98% закрывает внутренние потребности по конине. 2% экспорта, по мнению экс-вице-министра сельского хозяйства страны Тоулетая Рахимбекова, – это в основном разовые поставки из стран, которые ставку на коневодство не делают. Например, пару лет назад конину в Казахстан завозили из Уругвая, Исландии и Болгарии только благодаря ценовой разнице. «В этих странах конину вообще не потребляют, поэтому она там стоит очень дешево – раза в три-четыре ниже, чем у нас», – заметил Рахимбеков.

Эксперты считают вызовом для казахстанских коневодов отнюдь не конкуренцию с завозным мясом, а потолок внутреннего рынка: экспортные 2% при текущих темпах роста поголовья могут быть покрыты в любой момент. И сразу после не исключено перенасыщение маленького рынка республики и, как следствие, стагнация отрасли, у которой не будет стимулов для дальнейшего роста.

Выход – в экспорте казахстанской конины. Старший научный сотрудник отдела коневодства Казахского научно-исследовательского института животноводства и кормопроизводства Даурен Сыдыков рассказывает, что конину используют в Европе при изготовлении колбас. Например, в Италии спрос еще в 2017 году доходил до 50 тыс. туш лошадей для переработки соответствующими производствами. Заместитель директора Всероссийского научно-исследовательского института коневодства, кандидат сельскохозяйственных наук Александр Зайцев убежден: несмотря на специфичность рынка конины в мире (потребление этого мяса в чистом виде распространено в ограниченном количестве стран), у его казахстанских экспортеров большой потенциал. Но только при условии налаженной переработки мяса и поставок на экспорт именно полуфабрикатов. «Сырьевой путь на экспорт – это неправильно, тут можно взять только переработкой», – говорит российский эксперт.

Выход за границу требует кооперации

В личных подворьях, по данным Минсельхоза за 2019 год, содержится 48,9% поголовья (1,28 млн голов), еще 44,9% (1,18 млн голов) находится в распоряжении индивидуальных предпринимателей, крестьянских и фермерских хозяйств и лишь 6,2% (163 тыс. голов) – в крупных сельхозпредприятиях. При этом динамика прироста поголовья в сельхозпредприятиях и крестьянских хозяйствах оказалась выше, чем в хозяйствах населения, – 11–12% против 6%. Государство решило закрепить тенденцию наращивания поголовья в семейных фермах по опыту Америки и Австралии, внеся изменения в госпрограмму развития АПК на 2017–2021 годы и в отраслевые подпрограммы. «Основу программы развития мясного животноводства составят небольшие хозяйства в виде семейных ферм: предусматривается создание более 80 тыс. семейных ферм, занятых скотоводством, овцеводством и коневодством, расширение площади используемых пастбищ с 58 млн га до 100 млн га», – говорится в скорректированной программе.

Предполагается, что фермеры станут частью якорной кооперации, состоящей из фермерских хозяйств по выращиванию лошадей, промышленных откормочных площадок и современных мясоперерабатывающих комплексов. Также в стране будут созданы сельскохозяйственные кооперативы по оказанию сервисных услуг, заготовке и переработке продукции коневодства и продолжена программа обводнения пастбищ за счет субсидирования затрат на обустройство колодцев и проведение мероприятий по улучшению пастбищ.

Исторически опыт в изготовлении продуктов переработки конины у Казахстана есть: Сыдыков утверждает, что на территории села Коянды (Акмолинская область) базировался консервный завод, который снабжал тушенкой из конины еще царскую армию. Есть опыт нового времени: за последние четыре года Казахстан нарастил производство кобыльего молока на 5,2%, до 27 тыс. т в год. Карагандинская компании «Евразия Инвест ЛТД» экспортирует сухое кобылье молоко под маркой Saumal как в Россию и Китай, так и в США – на этот рынок продукция казахстанского предприятия вышла через Amazon, крупнейший в мире интернет-магазин. По итогам 2018 года суммарный объем экспорта составил 30 т при общей мощности производства 40 т в год.

Желающим попробовать себя в выстраивании такой кооперационной цепочки государство готово предоставить поддержку в виде приоритетного выделения земельных участков, льготного кредитования закупа поголовья, приобретения техники и оборудования, а также создания инфраструктуры пастбищ.

banner_wsj.gif

drweb_ESS_kursiv.gif