Мигрантқа жайлы мемлекет атану мақтаныш па, әлде қауіп пе

Дәстүрлі қонақжайлылығымыз өзімізге таяқ болып тимей ме

Фото: из открытых источников

Кеше  «Гэллап» халықаралық қоғамдық пікірді талдау және сараптау» орталығы ТМД елдері бойынша  мигранттардың жұмыс істеуге деген қызығушылығына, талпынысына зерттеу жасағандарын мәлім етті. Ал мұны Ресейдің БАҚ өкілдері бірінен соң бірі жария етті. 
 

Аталмыш институт мамандары 16 мемлекеттегі 1,5 млн  мигранттың пікірін талдай келе, оларға қатысты қай елдің «қонақжайлылық» танытатынын сарапқа салған.  Халықаралық институттың мәліметінше, мигранттарға қабақ шытпайтын елдердің қатарында Әзірбайжан мен Грузиядан кейін, Қазақстан  үздік үштікке ілініп тұр.  Тіпті, сауалнамаға қатысқан мигранттардың арасында «Қазақстанның заңдары өздеріне өте жайлы» екендіктерін ашып айтқандар көптеп кездескен. Ал мигранттар үшін мазасыз елдердің қатарына Ресей, Украина, Қырғызстан, Молдова, Армения енген. 

Шеттен нәпақа табуға  келетін мигранттардың көпшілігі Ресейдегі расизмді сөз етсе, Армения еліне жұмыс  іздеп баратын мигранттар бұл елдің заңының тым қаталдығын айтып, мұңын шағыпты. Зерттеу-талдау жұмысына қатысқан мигранттардың 52 пайызы өздеріне Қазақстанда жұмыс істеудің жайлылығы, қазақ жерінен нәпақа табудың табысты екенін алға тартқан.

Елімізде қанша мигрант жүр? 

Есепке жүгінсек, 2019 жылғы дерек бойынша,  Қазақстанда  300 мыңнан астам мигрант нәпақа тауып жүр. Бүгінде елімізге бір ғана Тәжікстан мен Қырғызстаннан келетін  жұмыс күшінің саны 100 мыңнан асып жығылыпты. Сол 100 мың тәжіктер мен қырғыздардың 70 мыңы отандық базарларда сауда-саттықпен айналысса, қалған 30 мыңы түрлі құрылыс жұмыстарына жегілуде. Сол тәрізді Түркменстаннан, Өзбекстаннан, Ресейден елімізге енетін мигранттар  саны да артып келеді.

«Олардың 300 мыңы  тіркеуде болса, біразы тіркеуден өтпеуі де мүмкін» дейді мамандар. 

«Елімізге енетін мигранттар саны жыл сайын артып келеді. Қазір есеп бойынша, Қазақстанға енетін мигранттар саны 300 мыңнан асып жығылған. Тіпті, олардың тіркелмей, жұмыс істеп жүргендері қаншама?!

Мигранттар 1 млнға артуы мүмкін 

 Келешекте елімізде түрді өндіріс орындарын ашу, Тұрғын үй құрылысын жандандыру қолға алынып, жекелеген үй тұрғызудың ауқымы артпақ. Сондықтан 2025 жылға қарай, елге шеттен енетін мигранттардың саны 1 млнға жуықтауы әбден мүмкін. Бұл ретте, бізге пікір білдірген экономист-ғалым Бейсенбек Зиябеков былай дейді: 

 «Болашақта біз осы мәселеде шешілмей жатқан түйіндерді шешіп алуымыз керек. Жалпы, мигрантқа қонақжай  ел атану - мақтан емес. Бізге  шеттен келетін жұмыс күшіне қатысты белгілі бір талаптарды қатайту керек».

Экономист-мамандардың пайымдауынша, болашақта біз үшін мигранттарға тапқан табысын заңдастыруды қолданысқа енгізу қажет. Бірінші кезекте мигранттарға кепілді депозит ашуды міндеттеу де маңызды болмақ. Себебі, шеттен келген мигранттар еліміздіңң заңнамасын бұзған жағдайда, оларды Қазақстаннан тысқары шығарып, өз елдеріне депортациялау үшін  де мемлекет тарапынан арнайы қаржы бөлінеді.

Осындай сәтте, мемлекет бюджетінен қаржы жұмсамау үшін, мигранттардың депозитінде жатқан қаржы алынып, өз тапқан ақшалары өздеріне жұмсалып, мәселе оңай шешіледі. 

Олардың табысы есепке алына ма?

Мамандардың байыптауынша, елде жұмыс істеп жүрген мигранттардың  көпшілігі табысын жасырады. Олардың кейбірі жекелеген үйлерде, жекелеген кәсіпкерлердің қол астында жұмыс істейтіндіктен, олар, тіпті, Қазақстанда тапқан табысы үшін мемлекетке табыс салығын да төлемей жатады. 

Бұл ретте, миграция және көші қон саласын зертетуші, әлеуметтанушы маман Марал Төртенова былай деді: 

«Бір ғана тәжіктерді алайықшы, олар Қазақстанның базарларында кептірілген жемістерді сатып, қанша пайда көруде?! Сол өнімдердің бағасы да қымбат. Кептірілген өрік-мейіздердің бір келісі ғана 1500-2000 теңгені құрайды. Басқа өнімдерінің бағалары, тіптен, шарықтап тұр".

Осыны ескерсек, біз үшін болашақта мигранттарға бақылауды күшейту, оларға салық төлету, кепілді депозит аштыру маңызды,дейді сарапшы. Мысалы, бізде заң бұзған 1 мигрантқа 1 мың айлық есептік көрсеткіш айппұл салынады. Ал енді 1 айлық есептік көрсеткіш қазір 2525 теңге, 1 мың айлық көрсеткіш 2 млн 525 теңге болады. Сауда-саттық саласында, құрылыс саласында жүрген  мигранттар біздің елде ай сайын қомақты сома табады.

"Олар табысын жасырады. Араларында тіркеуге тұрмай, полицей қызметкерлерінің көзіне түспей қашып, тіпті, құжатсыз жүретіндері де бар. Сондықтан оларға бақылауды күшейту керек. Мигранттарға талапты, тіптен, қатаңдатып, заң алдындағы жауапкершілігін арттыру қажет.  Сондықтан олар да салық төлеп, табыстарын заңдастырып, ақша тапқан елдің заңына қатысты шарттарды орындауы тиіс», - дейді сөзін нақтылай түскен маман. 

Табыс аз болса олар Қазақстанға келмейді

Жалпы, мамандар мигрантқа жайлы ел атану мақтаныш емес екенін нықтап отыр. Бұл ретте, ТМД-ның басқа елдерін мысал еткен экономист-ғалым Бейсенбек Зиябеков былай деді:

 "Әзірбайжанда заңсыз жұмыс істесе, сырттан келген мигранттарға да, жұмыс берген адамға да айыппұл салынады. Ал біз бірінші кезекте жұмыс берушіні айыптап шығамыз. Ол жұмыс беруші Қазақстан азаматы ғой. Сондықтан, бұл ретте, мигранттарға да «арзан жұмыс күші» деп аяушылық танытудың қажеті жоқ.  Мигранттар аз табыс табатын болса, Қазақстанға келмейді». 

 Сөйтіп, мамандардың пайымдауынша, мигранттар қорғансыз емес, қауіпті. Егер болшақта біз мигранттар мәселесінде заңды қатайтпасақ, 2025 жылға қарай, елге келетін жұмыс күші, тіптен, арта бастайды. Осы кезең біз үшін қауіпті болмақ.

Өйткені сырттан жұмыс күші ағылған сайын, елдегі азаматтарды да жұмыспен қамту жағы қиындай түседі. Бұл қазірдің өзінде «екі қолға бір күрек» таппай жүрген қазақ азаматтарының санын арттыруы әбден мүмкін. Содан соң, сырттан келетін жұмысшылардың артуы елдегі ішкі қауіпсіздікке де  үлкен сын.  
 

banner_wsj.gif

В Казахстане официальные показатели безработицы не меняются с июля 2018 года

Пострадавшие из-за ЧП и карантина в статистику так и не попали

Фото: Офелия Жакаева

Власти стараются не называть безработными миллионы тех, кто фактически потерял работу во время режима ЧС, действовавшего с 16 марта по 11 мая. 

Те, кто остались без работы во время режима ЧС и карантина в Казахстане, полноценно в статистику так и не попали. Единственным ориентиром, позволяющим предположить реальное количество людей, чьи доходы в это время сократились практически до нуля, являются данные по выплате 42 500 тенге. Основанием для получения этой суммы была как раз временная или постоянная потеря работы.

Претендовали на меру поддержки более 8 млн человек при общем официальном числе занятых в стране 8,8 млн человек. Реально соцвыплату смогли получить 4,6 млн. Хотя в числе тех, кто получил выплату, были и не нуждавшиеся в ней, а подавшие заявку «интереса ради», а среди тех, кто не получил, – реальные безработные, все-таки именно количество получателей показывает относительно релевантные данные о тех, кто остался без работы. 

Число официальных безработных увеличилось среди прочего и благодаря упрощению требований к претендентам на соцвыплату. Государство позволило получить 42 500 тенге и тем, кто ранее не работал официально и впервые уплатил единый совокупный платеж (ЕСП) в размере одного месячного расчетного показателя 2778 тенге. Напомним, что ЕСП предназначен для физических лиц, которые оказывают услуги или продают что-либо со своего подсобного хозяйства и получают доход в размере менее 1175 МРП (3,3 млн тенге) в год, обходясь без наемных работников. 11 мая на итоговом заседании госкомиссии по обеспечению режима ЧС президент Касым-Жомарт Токаев сообщил, что более 40% получивших 42 500 тенге – это люди, впервые уплатившие ЕСП. Доказательством служит и увеличившееся количество индивидуальных пенсионных счетов вкладчиков в ЕНПФ – с 10,1 млн на 1 апреля до 10,9 млн на 1 мая. 

4,2 млн «временно вне занятости»

На заседании правительства в начале июня министр труда и социальной защиты населения Биржан Нурымбетов сообщил, что в марте – апреле в республике «временно осталось вне занятости» 4,2 млн человек. Больше всего пострадали работники сферы торговли и услуг в крупных городах. Тут стоит отметить, что официальный уровень безработицы не менялся с III квартала 2018 года, замерев на отметке 4,8%. В I квартале 2020 года уровень безработицы составил 442,4 тыс. человек при общей численности рабочей силы 9,2 млн человек (учитываются лица от 15 лет). 

В мае, по оценке Минтруда, число «временно оставшихся вне занятости» работников снизилось с 4,2 до 1,146 млн человек. В июне должно сократиться до 1,063 млн человек, а в июле – и вовсе до 514 тыс. человек, вернувшись если не на уровень I квартала 2020 года, то хотя бы к относительно близким цифрам. Минтруда прогнозирует, что в декабре число безработных будет составлять 565 тыс. человек, а уровень безработицы – 6,1%.

«Мы думаем, что с июля на рынке труда мы стабилизируем ситуа­цию, и до конца года уровень безработицы составит 6,1%», – сказал Нурымбетов. 

По данным на 29 июня (информация снова от министра труда и соцзащиты), в центрах занятости в целом на учете состояли 320 тыс. человек, из них 181 тыс. зарегистрированы в качестве безработных.

«На сегодня безработное население без доходов и возможности работать мы оцениваем в 735 тыс. человек», – сказал Нурымбетов «Курсиву».

Получение взамен зарплаты соцвыплаты в размере 42 500 тенге, по данным Комстата, практически не отразилось на среднедушевых номинальных денежных доходах населения – в апреле они выросли по сравнению с мартом на 5,7% и достигли 110 тыс. тенге. Но у Минтруда, правда, другие цифры.

«По оценке наших экспертов, среднедушевой доход населения в апреле составил 59 тыс. тенге», – сообщил Нурымбетов. 

Сработает ли старое оружие против новой напасти

Для создания новых рабочих мест правительство собирается пустить в ход инструменты из старого арсенала. В частности, речь идет о Государственной программе развития продуктивной занятости и массового предпринимательства на 2017–2021 годы «Енбек». Только по программе «Енбек», объем финансирования которой должен составить 176 млрд тенге, в этом году планируется охватить 600 тыс. человек: прямо по вакансиям трудоустроят 280 тыс. человек, просубсидировано будет 211 тыс. рабочих мест, 58 тыс. человек будут обучены различным специальностям, а 51 тыс. человек будут обучены предпринимательству. Из упомянутых 600 тыс. уже можно вычесть 184 тыс. человек, которые были трудоустроены по программе в январе – мае. 

Другой программой, которая привлечет безработных, станет «Нурлы жол». С ее помощью предполагается трудоустроить 200 тыс. человек. Программы «Цифровой Казахстан» и «Нурлы жер» помогут найти работу еще 50 тыс. и 47 тыс. казахстанцев соответственно. По программе «Дорожная карта занятости – 2020» планируется трудоустроить 255 тыс. человек, в том числе 58 тыс. – в жилищно-коммунальном хозяйстве, 46 тыс. – в благо­устройстве. Средняя зарплата работников, по данным Минтруда, составит 90 тыс. тенге.

Нынешний кризис высвободил не работников строительной отрасли, как это было, например, в 2008 году, а сотрудников фитнес-клубов, развлекательных центров и кинотеатров, а работу им государство по старинке предлагает в дорожном строительстве или ЖКХ. И это с высокой вероятностью создаст диспропорцию на рынке труда. К тому же и небольшие зарплаты вряд ли смогут привлечь работников из сферы услуг, потерявших работу в карантин, отметил директор центра прикладных исследований «Талап» Рахим Ошакбаев. По его мнению, существующие официальные данные о безработице в Казахстане далеки от реальности.

«Совершенно очевидно, что официальный уровень безработицы не отражает реальность. В него никто не верит, включая само правительство и самого министра труда», – сказал он «Курсиву». 

Два года назад Минтруда должно было привести свою статистическую методологию в соответствие с последними рекомендациями Международной организации труда, но, как отметил Ошакбаев, есть большие сомнения в том, что это реально было сделано. Косвенным подтверждением он назвал тот факт, что безработица долгое время остается на уровне ниже 5%.

«Кроме того, все мы знаем, что другие показатели – занятости, доходов – тоже могут быть искажены. Сравните их с тем, что фактически АСП (адресная социальная помощь. – «Курсив») получили 2,2 млн человек, с теми 4,4 млн человек, кто получил 42 500 тенге. Соответственно, это люди, которые потеряли доходы, и это совершенно не коррелирует со статистическими показателями безработицы и доходов», – сообщил Ошакбаев, назвав статистику по рынку труда «сильно искаженной».

В соседней России государство стимулирует бизнес сохранять рабочие места в пострадавших от карантинных мер отраслях льготными, под 2%, кредитами на выплату зарплаты. Максимальный объем кредита ограничен суммой в шесть минимальных размеров оплаты труда на сотрудника (422 852 тенге по курсу Нацбанка на конец июня, федеральный МРОТ в РФ –12 130 рублей). Ощутимая оговорка: если предприятие в течение года сохранит 90% персонала, то государство погасит за бизнес и кредит, и проценты по нему. Подобная мера, отметил Ошакбаев, могла бы сработать и в Казахстане, сократив число «временно оставшихся вне занятости».

banner_wsj.gif

#Коронавирус в Казахстане

Читайте нас в TELEGRAM | https://t.me/kursivkz

Читайте свежий номер

kursiv_uz_banner_240x400.jpg