Skip to main content

Латын әліпбиіне  W әрпі қайтарылмайынша, іс бітпейді

Тіл мамандары  арасында пікірталас бір арнаға тоғыспай тұр

Фото: Анар Салқынбай

 Бұрын мектепте И мен У таңбасы әрі дауыстыны,  әрі дауыссызды таңбалап, дауыстының жанында тұрса – дауыссыз болады, ал дауыссыздың жанында келсе - дауысты болады деп оқытты. 

Осыған байланысты Әл Фараби атындағы ҚазҰУ профессоры, филология ғылымдарының докторы Анар САЛҚЫНБАЙ тіл мамандарының арасында  латын әліпбиіндегі  W әрпі пікірталас тудырып жатқанын айтады. Ол өз өйын Курсив порталына былай деп жеткізді:

А. Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты ғалымдары ұжым боп «Латын графикасы негізіндегі қазақ әліпбиі: тарихы, тағылымы және болашағы» (Алматы: Арыс, 2007. 410б. 233-237бб.), «Жаңа ұлттық әліпби негізінде қазақ жазуын реформалау» (Алматы, 2016 ж. 395 б.) атты екі үлкен монографиялық зерттеу шығарды (ұжымдық монографияның жалпы редакциясын басқарған филология ғылымдарының кандидаты А. Фазылжан). Бірге жазды!   Екі еңбекте де У мен И дыбыстары дауыссыз дыбыс ретінде танылған. 

«Жаңа ұлттық әліпби негізінде қазақ жазуын реформалау» атты ұжымдық еңбектің 156-158 беттерінде қазіргі кирилл таңбасындағы И мен У дыбыстарының қолданысында екі дыбыс тіркесі жүргендігі, осылайша мектеп оқулықтарында шатасушылықтың бар екені тәптіштеліп талданған. «Осы жердегі бәрімізді шатастырып жүрген У таңбасының дыбыс мәні тілімізде өте жиі кездесетін, ерін-езулік, жуысыңқы, үнді (W) дауысссыз дыбысы болып табылады ау [aw], ауа [awa], су [suw]» деген тұжырым жазылған. Сондай-ақ, қазіргі И мен У дыбыстарының екі дыбыс тіркесімі болып бұрыс жазылып жүргені ғылыми тұрғыдан салыстырыла отырып талданған. 

У мен И кешегі кеңестік кезеңдегідей бірде дауысты, бірде дауыссыз болмайды, өз орнына ғылыми тұрғыдан орнықты, салыстырылды, салғастырылды, зерттелді, зерделенді деп қуандық. Оның құрамына «күштеп қосылған» Ұ, Ү, Ы, І дауыстылары өз орнына қайта орнығады деп сендік. 

Ендігі дау не үшін? Кім үшін? Оңға, дұрысқа көшу үшін, «менді» ҰЛТТЫҚ МҮДДЕГЕ, ТІЛДІҢ ІШКІ ЗАҢДЫЛЫҒЫ алдында тізе бүктірейік. 

Жолы – бар. У мен И дауыссыз дыбыстарын ДАУЫССЫЗ ТАҢБАМЕН белгілеу. Болды. Өйткені бұл А. Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі  институтының мемлекеттік Грант аясында 10 жыл бойы зерттеген, зерделеген еңбегінің нәтижесінде түбегейлі шешілген ғылыми шешім. Өйткені бұл қазақ тілінің ішкі төл табиғатын нақты анықтайтын Ақымет Байтұрсынұлының қисындарын басшылыққа алып жасалған ғылыми шешім.

Әліпбиімізде ана тілімізге тән дауыстылардың үндестік заңы бойынша, жуан, жіңішке дыбыстардың таңбалануында бірізділік сақталуы маңызды. Мәселен, А-Ә, О-Ө, Ұ-Ү, Ы-І дыбыстарының бір таңбамен беріліп, екінші нұсқасының үстіне умлаут белгісінің қойылуы осы заңдылықтың сақталуын  нақтылайды. Бұл тәсіл Ақымет Байтұрсынұлының төте жазуынан келе жатқан тілдің ішкі болмысынан туындайтын жүйелі әрекет екені ғылыми қауымға белгілі. Жоғарыда келтірілген ұжымдық монографияның 162-бетінде ғалымдар «Жуан-жіңішкелік – тілдік, яғни функционалдық заңдылық. Жуан-жіңішкелік тілдің дыбыстық заңдылығы, мағына ажыратушылық қызмет атқарады. Жуан-жіңішкелік – әуез эстетикалық категория», - деп дұрыс тұжырым жасаған. Осы ретте институт нұсқасындағы І, і – таңбасымен – ы, і дыбысын белгілеуі тілдік жүйе заңдылығына сәйкес келеді.

Қазақ тіліндегі У дыбысының дауыссыз дыбыс екені анық мәселе болды. Дауыссыз У дыбысын W таңбасымен беру – дауыссыз у-дың ішкі дыбыстық табиғатымен толық сәйкес келеді. Ал «университет» сияқты кірме сөздердің айтылу үлгісі ағылшын тіліндегі нұсқасында қазақтың Ү дыбысына сәйкес келетінін ескеру орынды. 

Қазіргі Й дауыссыз дыбысы А. Байтұрсынұлы атындағы тіл білімі институты ұсынған әліпбиде  У (уай) таңбасымен берілген. Бұл таңба қазіргі қолданысқа біршама еніп, жазылып жүр. Nazarbayev, Ayapova т.б. сөздердің жазылуы осылай қалыптасты. Осы үлгіні пайдаланайық. Қабылдайық. 

Қорытындыны, ертеңгі тілдің болашағы үшін шешімді, Ұлттық комиссия, Үкімет, депутаттар, сосын Президент шешімі шығарады,- деп пікір айтты Анар Салқынбай. 
 

banner_wsj.gif

Министры на пересчет

«Курсив» изучил биографии членов правительства РК

Фото: Shutterstock

Усредненный представитель казахстанского кабинета министров чуть моложе 50 лет, с 91% доли вероятности – мужчина (женщин в правительстве всего две – это министр информации и общественного развития РК Аида Балаева и министр культуры и спорта РК Актоты Раимкулова).

Так 64% представителей кабмина – это уроженцы городов. Из горожан больше всего тех, кто родился в крупнейшем городе страны – Алматы. Таких шесть человек: Алихан Смаилов, Ерлан Тургумбаев, Актоты Раимкулова, Бахыт Султанов, Магзум Мирзагалиев и, вероятно, Ерулан Жамаубаев. Последний в своей официальной биографии локального места рождения не указывает, отмечая лишь Казахстан. К алматинцам можно также отнести и министра информации Аиду Балаеву, которая хоть и родилась селе Жамбыл Алматинской области, до начала 2000-х годов проживала в бывшей столице Казахстана и училась в одной школе со своим предшественником Дауреном Абаевым.

Условное второе место в правительстве Казахстана делят между собой уроженцы Шымкента и ставшего столичным Нур-Султана, бывшего Целинограда. Шымкент представляют министр обороны Нурлан Ермекбаев и министр юстиции Марат Бекетаев, столицу Казахстана – премьер-министр Аскар Мамин и министр национальной экономики Руслан Даленов. 

Если смотреть на нынешний состав правительства в региональном разрезе, то окажется, что явно доминирующее положение занимают представители четырех южных областей Казахстана – 15 человек из 22 членов кабинета министров. Остальные регионы представлены одним-двумя членами правительства. Есть среди министров и уроженец России. Это министр цифрового развития, инноваций и аэрокосмической промышленности Аскар Жумагалиев, который родился в Оренбургской области.

Любопытный факт: среди министров немало детей медицинских работников. Пойти по стопам своих отцов могли не только нынешний министр здравоохранения Елжан Биртанов, но и первый заместитель премьер-министра Алихан Смаилов, министр торговли и интеграции Бахыт Султанов и министр национальной экономики Руслан Даленов.

Почти все представители казахстанского кабмина имеют высшее образование по двум-трем специальностям. Для трети правительства первым образованием стало инженерное. Диплом экономиста (это может быть как первое, так и второе образование) есть у десяти членов казахстанского правительства, восемь человек являются дипломированными юристами. Причем трое попадают в обе эти группы, то есть имеют диплом и юриста, и экономиста. У троих членов кабмина есть педагогическое образование, еще двое – обладатели дипломов философского факультета.

ministry-na-pereschet111.jpg

banner_wsj.gif

#Коронавирус в Казахстане

Читайте нас в TELEGRAM | https://t.me/kursivkz

Читайте свежий номер

kursiv_kaz.png