Skip to main content

Карантин қазақстандықтардың әдет-дағдысын қалай өзгертіп жатыр?

Халық қолын жиі жуып, жаңалық оқуды әдетке айналдырған

Фото:shutterstock.com

Nielsen маркетинг компаниясының қазақстандық кеңсесі елдегі тұтынушылық мінез-құлықтың өзгеруін зерттеп көріпті. Сауалнама 30 наурыз 5 сәуір аралығында жүргізілген. Бұл сауалнаманың нәтижесі карантин жағдайында қабылданған шектеулер қалытастырған шынайы жағдайды байқатады. 

Саналы түрде тұтынуға көштік 

Nielsen Қазақстан компаниясының коммерциялық директоры Мадина Сейсенғалиеваның айтуынша, тұтынудың осы кезеңдегі басты ерекшелігі – саналылық. Сауалнамаға қатысқандардың 81 пайызы коронавирустың қаншалықты қауіпті екенін түсінеді. Бұл ретте респонденттердің 71 пайызы өз денсаулығына алаңдаса, 51 пайызы қаржылық жағдайын, әл-ауқатын уайымдап, 51 пайызын қымбатшылық орын ала ма деген ой мазалайды. 

Сауалнамаға қатысқандардың тек 19% жұмыспен қамту мәселенін қозғаған, алайда алдағы уақытта бұл көрсеткіш өсуі мүмкін. 

Сонымен, карантин қазақстандықтардың қалыпты өмір салтын қалай өзгертті?
•    76%-ы қала бойынша қозғалысты шектеген;
•    69%-ы іс-шараларға қатысуын тоқтатқан;
•    56%-ы дезинфекция және жеке гигиена құралдарын сатып алған;
•     55%-ы қоғамдық көлікпен жүруден бас тартқан;
•    45%-ы азық-түлік қорын сайлап алған;
•    Сауалнамаға қатысушылардың 29%-ы үйде, қашықтан жұмыс істеп жүр;
•    22%-ы ауруханаға немесе дәрігерге бармай тұра тұруды жөн көрген; 
•    19%-ы шетелге саяхатын кейінге қалдырған;
•    16%-ы үйіне дәрі-дәрмек толтырып қойған.


Карантин сауалнамаға қатысқандардың 4 пайызының ғана өмір салтына еш өзгеріс енгізбеген. 
Соның ішінде респонденттердің 49 пайызы Қазақстанда коронавирус таралу қаупі өте жоғары деп есептейді.  Сауалнамаға қатысқандар  елімізде эпидемия 3,5 айда аяқталады деп сенеді, ал Еуропада ол 5 айға дейін созылуы мүмкін деп пайымдайды.

Сонымен қатар, 96 пайызы эпидемияның салдарынан елде экономикалық дағдарыс басталатынына сенімді. Ол 1,5 жылға созылуы мүмкін. Сауалнамаға қатысушылардың үштен бір бөлігі халық осы жағдайға бейімделді деп санайды. Респонденттердің 66 пайызы үкіметтің қолға алған шаралары дұрыс деп санаса, 25 пайызы одан да қатаңдату керек деп есептейді. 

Карантин қол мен кірді жиі жууды үйретті

Адамдардың тұрмыс салты да біршама өзгерген. Мәселен, респондерттердің 26% пайызы кіржуғышты жиі пайдалана бастағандарын айтады. Оған қоса, дезинфекторларды да жиі қолнада бастаған.  

Сауалнамаға қатысушылардың жартысына жуығы үйін бұрынғыдан да жиі жинайтынын айтса, 20 пайызы тиімділігі жоғары құралдарды пайдалана бастапты. Үй тазалауға қажетті дезинфекторлар да жиі пайдаланыла бастаған.  Жуынатып бөлмені де қайта-қайта жуып-тазалап отыратын болған.

Ал жеке бас тазалығына келер болсақ, сауалнамаға жауап бергендердің 80 пайызы қолын жиі жуы бастағанын, ал 34 пайызы суға жиі түсе бастағанын жазған. Ал 12 пайызы сондайлық өзгеріс болған жоқ деп жауап беріпті.

Бәрі жаңалықтан хабардар

Жаңа кезең қалыптастырған тағы бір әдет – жаңалықтарға құлақ түре жүру. Сауалнамаға қатысқандардың үштен екісі күніне бірнеше рет, төрттен бір бөлігі күніне бір рет жаңалықты шолып өтеді екен. Жаңалықты екі-үш күнде бір рет оқитындардың қатары – 5%, ал 3%-ы аптасына бір рет және одан да сирек жаңалық қарайды. 

Қазақстандықтардың негізгі ақпарат көздері: ТВ-жаңалықтары – 51%, әлеуметтік медиа –56%, мессенджерлердегі чаттар – 35%. 34%-ы онлайн іздеу жүйелері арқылы жаңалық іздейді. Қазақстандық басылымдарды респонденттердің  28%-ы оқып тұрса, 24%-ы coronavirus2020.kz арнайы интернет-ресурсына үнемі кіріп, жаңалықтарды біліп отырады.  

Зерттеу қазақстандықтардың әлеуметтік желіде отыратын уақытының, сондай-ақ видеоконтент және онлайн-оқудың танымалдығы артқанын атап өтеді. Сауалнамаға қатысушылардың жартысы әлеуметтік желілерге жиі кіре бастағанын мойындаса, 44%-ы әдеттегі деңгейде деп атап өтті, 2%-ы әлеуметтік желіге деген қызығушылық төмендегенін тағы 2% адам  әлеуметтік желіні пайдаланбайтынын айтқан.

 Ал онлайн оқу бағытында мынандай өзгерістен орын алған: 42%-ы жиі оқи бастаса, 41% үйреншікті деңгейді сақтап қалған. Ал респонденттердің 4 пайызы онлайн оқуды азайтса 13%-ын онлайн оқу деген мүлдем қызықтырмайды.

Ал онлайн ойындарға келер болсақ, сауалнамаға қатысқандардың 17%-ы бұрынғыдан жиі ойнай бастағанын айтса, 32%-ы каранинге дейін де ойнап жүргенін жазған.  6%-ы онлайн ойынды азайтса, 16% бұл затқа қызығушылық танытпайды. Респонденттердің 24%-ның жанына музыка немесе онлайн-радио тыңдау жақын. 

Сонымен қатар, карантин кезінде видеоконтентке деген сұраныс артып, қаралым саны күрт көбейген. Респондерттердің 43 пайызы видоены бұрынғыдан да көбірек көре бастағанын айтса, 44 пайызы бұған дейін қалыптасқан дағдысын өзгертпеген. Респонденттердің 11%-ы аудиокітап тыңдауды жиілетсе, 34%-ы бұрынғынсынша тыңдап жүр. Ал 49% аудиокітаптарға қызығушылық танытпайды екен.

Бұл ретте кітап-журнал, газет оқудың артқанын байқауға болады.  Сауалнамаға қатысқандардың 19 пайызы қазір кітап оқуға ден қойса, 47 пайызы кітап оқу көрсеткіші өзгермегенін айтқан. Ал 8 пайызының кітапқа деген қызығушылығы төмендесе, респонденттердің 26 пайызы кітап бетін ашпайтын көрінеді. 

Nielsen Kazakhstan коммерциялық директоры Мәдина Сейсенғалиева коронавирустың таралу қаупі адамдарды өз қорғанысын нығайтуға мәжбүрлегенін атап өтті. Жеке гигиена құралдары мен ұзақ уақыт сақталатын өнімдер – ең негізі және қат тауарға айналды.

Мысалы, Италияда санитайзер сатылымы 4563%- ға, Сингапурда – 834%-ға, Ұлыбританияда – 746%-ға, Франция мен Германияда 446%-ға өскен. Ал қарапайым сабынға деген сұраныс  Оңтүстік Кореяда  333%-ға, Ұлыбританияда – 215%-ға, Францияда – 99%-ға, Италияда 84%-ға өскен. 
Ұлыбританияда балаларға беретін дәрілерінің сатылымы 214%-ға артса , ал Испанияда термометрге деген сұраныс 262%-ға өскен. Италияда тазалау құралдарының сатылымы 106%-ға көбейсе, Қытайда медициналық маска мен дәретхана қағазына деген сұраныс жоғары. АҚШ-та медициналық спирт сатылымы 277%-ға артқан.

Адамдар сонымен қатар азық-түлікті де жаппай сатып алып жатыр. Мәселен, Сингапурда консервіленген үрмебұршақ сатылымы 306%-ға артса, ал ет консервілеріне деген сұраныс 293%-ға өскен. Францияда макарон сатылымы 71%-ға артыпты. Германияда нан пісіруге арналған қоспалардың сатылымы 392%-ға, күріштікі 164%-ға өсті. Оңтүстік Кореяда кофе капсулаларының сатылымы 115%-ға, дайын сорпанікі – 65%-ға, Қытайда кеспенің сатылымы 114%-ға өскен. Ал Ресейде негізгі өнімдер – қарақұмық (өсім 66%), күріш (64%) және қант (56%) бірден салытып кетіп жатыр. 


 

banner_wsj.gif

Жаз және шұбырған археолог жас

Сала маманы Айдын Жүнісхановтан ата-аналарға қызық ұсыныс

Фото: kursiv.kz

Ата-аналар ересек баласын еңбекке баулуға тырысады. Материалдық көмек болсын дегеннен бұрын ақша табудың жолын үйрене берсін деп түрлі жұмысқа тарта бастайды. Әу баста жазғы демалысты қалай өткізуге болатыны жайлы іздене бастағанбыз. Кейін материалды әзірлеу барысында мынадай қызыққа тап болдық. Жазғы демалысты ата-әже жанында не қосымша жұмыс істеп қана емес, болашақ мамандыққа деген махаббатты оятып өткеруге де болады екен. Бала көңілі қалаған бағытқа байланысты курс оқыса құба-құп. Болмаса, сол саланың майын ішкен маманмен бірге жүріп, тәлім алса болады. Мәселен тарихи орынға толы Қазақстан жас археологтарға мұқтаж. Бұған дейін студенттермен жұмыс істеген археолог, Назарбаев университетінің қызметкері Айдын Жүнісханов оқушыларды мектеп жасынан-ақ қазба жұмыстарына қызықтыруға болады дейді.

779d06d5-530d-4f2e-81dd-1e717179e052.jpg

«2006 жылы Берел қорымында практикада болдым. Ол кезде студентпін. Бізбен бірге ағылшын лорды 8-сынып оқитын қызымен қатысты. Сөйтсек, қызы болашақ мамандығын осы археологиямен байланыстырамын деп шешкен соң, жер-жерге апарып жүреді екен. Осыған дейін Үндістан, Жапонияға да барған. Ондағы мақсат — таныстыру. Қазақстаннан Есік пен Берелді көрсетпек оймен келген екен. Осы жағдай қатты әсер етіп, ойымда жүрді. Сөйтіп оқу бітіріп, осы салада қалдық. 2018 жылы Шығыс Қазақстанда археологиялық зерттеу жұмыстарын дамыту бағдарламасы аясында «Дарын» орталығы облыс оқушыларын жинап, зерттеліп жатқан нысандарды көрсеткен еді. Тек 3-4 күн келіп, танысып кетті. Ұзақ мерзімге басқа еш жоспар болмады. Сол кезде қазба жұмыстары жүргізіліп жатқан ауылдың бірнеше студенті де қатысып жүрді. Солардың айтуымен болса керек, ауыл тұрғындары бізге хабарласып, балаларының ғылыми жұмыс жүргізуге ниеті барын жеткізген. Сөйтіп мұғалімдермен келісіп, барынша қолдау білдірдік. Соның жемісі ретінде биыл ақпанда Алматыда республикалық жарыста біздің зерттеу нысанымыз бойынша жұмыс қорғаған бала екінші орын алғанын айта аламыз. Содан ойда бұрыннан жүрген жоспарды жүзеге асыру керек деп шештік. Балаларға болашақ мамандығына байланысты бағыт берсек қалай болар екен дестік»,- дейді Айдын Жүнісханов. 

Әлбетте, ата-аналар далалыққа баласын көз жұмып жібере салмайды. Өйткені мұның артында үлкен жауапкершілік бар.

«Мектеп жасындағы баланы қаладан мыңдаған шақырым алыс жерге алып кету тіпті оңай емес. Әйтсе де, мұғалімдер тарапынан ұсыныс түскендіктен өз тарапымыздан құптадық. Көп жағдайда адамдар археологияны тек далалық жұмыстармен байланыстырады. Ал шын мәнінде ондай жұмыстар әрі кетсе 1-1,5 айға созылады. Даладағы кезең — ең алғашқы баспалдақ, негізгі бөлігі. Одан кейінгі зерттеу жұмыстары зертханада жүргізіледі. Әдетте тәжірибеден өтуге келгендер далада жүріп, күрекпен қазып, щеткамен тазалауды үйренеді. Сөйтіп археология туралы танымы сонымен ғана шектеледі. Негізінде ғылым түрінде археология бүгінде әлдеқайда дамып кетті. Күректің деңгейінен шықты. Түрлі ғылым саласымен бірлесіп жұмыс атқарылады. Сондықтан зерттеу жұмыстарының басым бөлігі зертханада өтеді. Бізде Назарбаев университетінде соңғы жылдары студенттерді археологиялық жұмыстарға тарту қарқын алып келеді. Нәтижесінде студенттер мол білім алады. Қазақстанда, өкінішке қарай, археозоология  (археология мен зоологияның қосылуынан туындаған, үй және жабайы жануарлардың ежелгі шаруашылықтағы алатын орны мен рөлін зерттейтін ғылым — авт.) бағытында зерттеу жасалмайды. Бұрын мамандар болған, көбі дүниеден өтті. Осы салаға қызығып, кірісіп жүрген бір-екі жас маман ғана бар. Бірақ олардың тәжірибесі жоқ, бағыт беретін білікті маман жетіспейді. Сондықтан шетелге жіберу қажет»,- деп өзекті мәселенің шетін шығарды археолог. 

Жүнісхановтың айтуынша, оқушылардың қазіргі ғылыми жұмыстары сипаттау деңгейінде жасалады. Ал егер қазба жұмыстарына қатысып, одан кейінгі лабораторияға да баратын болса, ол баланың жұмысы тіпті сапалы болатыны анық. Әрі бұл бағытта зерттеу көбейген сайын бәсеке де артады. Биыл төтенше жағдайға байланысты студенттерді де, оқушыларды да экспедицияға қоспайтын болыпты. Бірақ археологиялық зерттеу жасалуы керек. Сондықтан далалық жағдайда санитарлық нормаларды сақтай отырып, археологтар жұмысын жалғастырады. Ата-ананың есінде болсын деп құлаққағыс қылмақ ниет бұл. Балаңыздың демалысы осылай өтсе, қалай қарайсыз?  

banner_wsj.gif

#Коронавирус в Казахстане

Читайте нас в TELEGRAM | https://t.me/kursivkz

Читайте свежий номер

kursiv_kaz.png