Жастар арасындағы жұмыссыздық проблемасы неге шешілмей тұр?

Еңбек нарығындағы ахуал қандай

Фото:shutterstock.com


Дәл қазір Қазақстанда 19 137 шетел азаматы жұмыс істеп жүр. Мұндай ақпаратты еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің баспасөз қызметі таратты. Олардың арасында басшылық қызметтерді атқаратындар да, қарапайым жұмысшылар да жетерлік. Олар отандық 2000-нан астам жұмыс орындарында нәпақа тауып жүр. 

Министрлік мәліметінше, олардың көбі құрылыс саласында (8582 адам) жұмыс істеп жүр. Одан кейін шетелдіктер тау-кен өнеркәсібі, өңдеуші өнеркәсіп, ғылыми-техникалық салалардан жұмыс тапқан.

Көбіне біздің елге Қытай, Түркия, Үндістан, Ұлыбритания, Өзбекстан елдерінен жұмысшылар жиі келеді екен. Әрине, бір ел азаматтарының екінші бір елге барып жұмыс істеуі қалыпты құбылыс. Бірақ бұл орайда өз азаматтарын тиісті жұмыспен қамту, олардың нарықтағы бәсекелестікте жұтылып кетпеуі де ойластырылады. Осыған байланысты ішкі нарықты қорғау мақсатында жыл сайын үкімет шетелдік мамандарды тартуға байланысты квота белгілейді. 2020 жылға квота 0,32 пайызбен бекітілген. Санға шаққанда бұл шамамен 29,3 мың жұмыс күші дегенді білдіреді. 2019 жылдың қорытындысы бойынша елімізде 8,7 миллион адам еңбек етеді екен. Алайда жастар арасындағы жұмыссыздық – нарықтағы тұрақты проблемаға айналып барады. Finprom.kz дерегінше, 2019 жылы 15-28 жас аралығындағы жұмыссыз азаматтар саны 80 мыңнан асқан. Сарапшы Сәуле Қалиева бұл мәселенің басты себептерін атады. 

«Дерекке сүйенсек 2,1 миллион жас 20-28 жас аралығындағы азаматтар екен. Яғни, жастар Қазақстанның экономикалық белсенді тобының ширегін құрайды деген сөз. Бұл ретте 2014-2018 жылдары жастар арасындағы жұмыссыздық көрсеткіші 0,4 пайыздан 3,8 пайызға дейін төмен түскен еді. Бұл шамамен 22 мың адам. Қазір нарық заманы. Соған бейім болу керек. Алайда өз бизнесін қалыптастыру және оны жүргізуге байланысты тәжірибесінің аздығы, қабілетінің төмендігі салдарынан жастар көп жағдайда жалдамалы жұмысшы болып табыс табуға мәжбүр. Олардың біразы өнімділігі төмен салаларда жұмыс істеп жүр. Көп ретте олардың бастапқы капиталдарының болмауы, тым қымбат жалға алу құны, бизнесті жүргізу тәжірибесінің аздығы немесе жоқтығы, салық төлемдерін уақытылы атқармаудың соңы жұмыссыздыққа, еңбек нарығындағы сәтсіздікке әкеліп соқтыруда. Содан болар нарықтағы жастар үлесіне зер салсақ олардың 76,1 пайызының жалдамалы қызметкер ретінде табыс тауып жүргенін байқаймыз. Тек 23,9 пайыз жас қана өз-өздерін жұмыспен қамтыған. Соның өзі көп жағдайда ауылдық жерлерде, аз жалақыға қанағат етіп отырғандар» дейді экономика институтының бас ғылыми қызметкері. 

Сәуле Қалиева ұсынған маңызды деректер: 

•    Қазақстанда 42,9 пайыз жас толық және аяқталмаған жоғары білім алғандар. 

•    Ресми дерек бойынша жұмыс істеуші жастардың орташа айлық жалақысы 115,4 мың теңге екен. Бұл экономикадағы жалпы орташа айлық жалақы көлемінен бір жарым есеге төмен. Ауыл шаруашылығы, денсаулық сақтау, мемлекеттік басқару салаларында жалақы аз. 

•    Жоғары және аяқталмаған жоғары білім алған жастардың 35,9 пайызы жұмыссыз. Орта біліммен шектелгендердің 39 пайызы жұмыссыз. 

Маманның айтуынша, еңбек нарығындағы басты нәрсе – тек нақтылы мамандықты меңгеру ғана емес, жиі өзгеріп отыратын жекелеген қабілеттерге де ие болу. Бұл ретте бүкіл әлемдік «The Future of Jobs Report 2018» экономикалық форумының есебінде сарапшылар мамандықтарды үшке бөліп қарастырған: тұрақты, жаңа және жоғалып кету қаупі бар. Ал таяуда өткен IDC Future of Work Forum жиынында сөз алған еңбек және халықты әлеуметтік қорғау вице-министрі Нариман Мұқұшев алдағы бес жылда еңбек нарығында елеулі өзгерістер болатынын айтты. 

    «2026 жылы бес-алты жыл бұрынғы өзекті болып тұрған 65 пайыз мамандыққа деген сұраныс тоқтайды. Ал 2030 жылы 800 миллион мамандықты робот қызметі алмастырады. Дәл қазір сұранысқа ие болып тұрған ең танымал мамандықтар 10 жыл бұрын нарықта мүлде жоқ еді» дейді вице-министр. 
    Әрине, мұндай сан алуан өзгерісті тек күтіп қана отырмай, соған лайықты дайын бола білу де өте маңызды. Әйтпесе, бұл ел экономикасына үлкен қауіп төндіреді. Вице-министрдің айтуынша, қазір министрлік экономиканың аса маңызды 9 бағыты бойынша «жаңа мамандықтар Атласын» әзірлеп жатыр екен.


    «Олар тау-кен өндірісі және металлургия, мұнайды өндіру және өңдеу, ауыл шаруашылығы, транспорт және логистика, IT, машина құрастыру және металл, туризм, энергетика, құрылыс және құрылыс материалдары. Мұны экономика министрлігімен ақылдаса отырып тізімдедік. Анализ нәтижесі бойынша алдағы 3-7 жылға жоспарланған сұранысқа ие мамандықтар тізімі жасақталады. Барлық мамандықтарды біз – жаңа, өзгермелі және жоғалған деп үш бағытқа бөліп қарастырамыз. Әзірге «Атлас» жобасы 80 пайызға дайын. Оны осы жазда іске қосамыз» депті Үкімет өкілі.

    Айта кетейік, «2020-2022 жылдарға арналған республикалық бюджет туралы» заң жобасына сәйкес еңбек нарығын дамыту үшін қазынадан 18 миллиард теңгеден астам қаржы бөлінбек. Оның көбі Түркістан облысына, атап айтсақ 3,7 миллиард теңге беріледі. 2 миллиардтан көп қаражатты Қызылорда облысына берсе, Павлодар, Солтүстік Қазақстан, Батыс Қазақстан облыстары және Шымкент қаласы 1 млрд теңге алмақ. Бұл орайда Нұр-Сұлтан мен Алматыға небәрі 500 млн теңге бөлінбек. Бұл қаржының барлығын жергілікті атқарушы органдар шағын және орта бизнесті өрістетуге, жалақыны субсидиялау мен жастар практикасын дамытуға жұмсауы тиіс. 
    Осыған дейін президент Қасым-Жомарт Тоқаев еңбек нарығын реттеуге байланысты 7 негізгі тапсырма берген болатын. 
•    Біріншісі – еңбек нарығы талаптарына сай келетін кадрлар даярлау; 
•    Екіншісі – сапалы жұмыс орындарын құру; 
•    Үшіншісі – жұмыспен қамтудың жаңа нысандарын қамтамасыз ету; 
•    Төртіншісі – жастарды жұмыспен қамту; 
•    Бесіншісі – жұмыспен қамту саясатын инклюзивті әдіспен қамтамасыз ету; 
•    Алтыншысы – еңбек мобилділігін арттыру; 
•    Жетіншісі – гендерлік теңдікті нығайту. 

Біз алдағы уақытта осы жеті бағыттың әрқайсына жеке материал арнап, сараптама жасайтын боламыз. 
 

banner_wsj.gif

В Казахстане официальные показатели безработицы не меняются с июля 2018 года

Пострадавшие из-за ЧП и карантина в статистику так и не попали

Фото: Офелия Жакаева

Власти стараются не называть безработными миллионы тех, кто фактически потерял работу во время режима ЧС, действовавшего с 16 марта по 11 мая. 

Те, кто остались без работы во время режима ЧС и карантина в Казахстане, полноценно в статистику так и не попали. Единственным ориентиром, позволяющим предположить реальное количество людей, чьи доходы в это время сократились практически до нуля, являются данные по выплате 42 500 тенге. Основанием для получения этой суммы была как раз временная или постоянная потеря работы.

Претендовали на меру поддержки более 8 млн человек при общем официальном числе занятых в стране 8,8 млн человек. Реально соцвыплату смогли получить 4,6 млн. Хотя в числе тех, кто получил выплату, были и не нуждавшиеся в ней, а подавшие заявку «интереса ради», а среди тех, кто не получил, – реальные безработные, все-таки именно количество получателей показывает относительно релевантные данные о тех, кто остался без работы. 

Число официальных безработных увеличилось среди прочего и благодаря упрощению требований к претендентам на соцвыплату. Государство позволило получить 42 500 тенге и тем, кто ранее не работал официально и впервые уплатил единый совокупный платеж (ЕСП) в размере одного месячного расчетного показателя 2778 тенге. Напомним, что ЕСП предназначен для физических лиц, которые оказывают услуги или продают что-либо со своего подсобного хозяйства и получают доход в размере менее 1175 МРП (3,3 млн тенге) в год, обходясь без наемных работников. 11 мая на итоговом заседании госкомиссии по обеспечению режима ЧС президент Касым-Жомарт Токаев сообщил, что более 40% получивших 42 500 тенге – это люди, впервые уплатившие ЕСП. Доказательством служит и увеличившееся количество индивидуальных пенсионных счетов вкладчиков в ЕНПФ – с 10,1 млн на 1 апреля до 10,9 млн на 1 мая. 

4,2 млн «временно вне занятости»

На заседании правительства в начале июня министр труда и социальной защиты населения Биржан Нурымбетов сообщил, что в марте – апреле в республике «временно осталось вне занятости» 4,2 млн человек. Больше всего пострадали работники сферы торговли и услуг в крупных городах. Тут стоит отметить, что официальный уровень безработицы не менялся с III квартала 2018 года, замерев на отметке 4,8%. В I квартале 2020 года уровень безработицы составил 442,4 тыс. человек при общей численности рабочей силы 9,2 млн человек (учитываются лица от 15 лет). 

В мае, по оценке Минтруда, число «временно оставшихся вне занятости» работников снизилось с 4,2 до 1,146 млн человек. В июне должно сократиться до 1,063 млн человек, а в июле – и вовсе до 514 тыс. человек, вернувшись если не на уровень I квартала 2020 года, то хотя бы к относительно близким цифрам. Минтруда прогнозирует, что в декабре число безработных будет составлять 565 тыс. человек, а уровень безработицы – 6,1%.

«Мы думаем, что с июля на рынке труда мы стабилизируем ситуа­цию, и до конца года уровень безработицы составит 6,1%», – сказал Нурымбетов. 

По данным на 29 июня (информация снова от министра труда и соцзащиты), в центрах занятости в целом на учете состояли 320 тыс. человек, из них 181 тыс. зарегистрированы в качестве безработных.

«На сегодня безработное население без доходов и возможности работать мы оцениваем в 735 тыс. человек», – сказал Нурымбетов «Курсиву».

Получение взамен зарплаты соцвыплаты в размере 42 500 тенге, по данным Комстата, практически не отразилось на среднедушевых номинальных денежных доходах населения – в апреле они выросли по сравнению с мартом на 5,7% и достигли 110 тыс. тенге. Но у Минтруда, правда, другие цифры.

«По оценке наших экспертов, среднедушевой доход населения в апреле составил 59 тыс. тенге», – сообщил Нурымбетов. 

Сработает ли старое оружие против новой напасти

Для создания новых рабочих мест правительство собирается пустить в ход инструменты из старого арсенала. В частности, речь идет о Государственной программе развития продуктивной занятости и массового предпринимательства на 2017–2021 годы «Енбек». Только по программе «Енбек», объем финансирования которой должен составить 176 млрд тенге, в этом году планируется охватить 600 тыс. человек: прямо по вакансиям трудоустроят 280 тыс. человек, просубсидировано будет 211 тыс. рабочих мест, 58 тыс. человек будут обучены различным специальностям, а 51 тыс. человек будут обучены предпринимательству. Из упомянутых 600 тыс. уже можно вычесть 184 тыс. человек, которые были трудоустроены по программе в январе – мае. 

Другой программой, которая привлечет безработных, станет «Нурлы жол». С ее помощью предполагается трудоустроить 200 тыс. человек. Программы «Цифровой Казахстан» и «Нурлы жер» помогут найти работу еще 50 тыс. и 47 тыс. казахстанцев соответственно. По программе «Дорожная карта занятости – 2020» планируется трудоустроить 255 тыс. человек, в том числе 58 тыс. – в жилищно-коммунальном хозяйстве, 46 тыс. – в благо­устройстве. Средняя зарплата работников, по данным Минтруда, составит 90 тыс. тенге.

Нынешний кризис высвободил не работников строительной отрасли, как это было, например, в 2008 году, а сотрудников фитнес-клубов, развлекательных центров и кинотеатров, а работу им государство по старинке предлагает в дорожном строительстве или ЖКХ. И это с высокой вероятностью создаст диспропорцию на рынке труда. К тому же и небольшие зарплаты вряд ли смогут привлечь работников из сферы услуг, потерявших работу в карантин, отметил директор центра прикладных исследований «Талап» Рахим Ошакбаев. По его мнению, существующие официальные данные о безработице в Казахстане далеки от реальности.

«Совершенно очевидно, что официальный уровень безработицы не отражает реальность. В него никто не верит, включая само правительство и самого министра труда», – сказал он «Курсиву». 

Два года назад Минтруда должно было привести свою статистическую методологию в соответствие с последними рекомендациями Международной организации труда, но, как отметил Ошакбаев, есть большие сомнения в том, что это реально было сделано. Косвенным подтверждением он назвал тот факт, что безработица долгое время остается на уровне ниже 5%.

«Кроме того, все мы знаем, что другие показатели – занятости, доходов – тоже могут быть искажены. Сравните их с тем, что фактически АСП (адресная социальная помощь. – «Курсив») получили 2,2 млн человек, с теми 4,4 млн человек, кто получил 42 500 тенге. Соответственно, это люди, которые потеряли доходы, и это совершенно не коррелирует со статистическими показателями безработицы и доходов», – сообщил Ошакбаев, назвав статистику по рынку труда «сильно искаженной».

В соседней России государство стимулирует бизнес сохранять рабочие места в пострадавших от карантинных мер отраслях льготными, под 2%, кредитами на выплату зарплаты. Максимальный объем кредита ограничен суммой в шесть минимальных размеров оплаты труда на сотрудника (422 852 тенге по курсу Нацбанка на конец июня, федеральный МРОТ в РФ –12 130 рублей). Ощутимая оговорка: если предприятие в течение года сохранит 90% персонала, то государство погасит за бизнес и кредит, и проценты по нему. Подобная мера, отметил Ошакбаев, могла бы сработать и в Казахстане, сократив число «временно оставшихся вне занятости».

banner_wsj.gif

#Коронавирус в Казахстане

Читайте нас в TELEGRAM | https://t.me/kursivkz

Читайте свежий номер

kursiv_uz_banner_240x400.jpg