Қазақстанда жасына қарай кемсітудің қай түрі басым?

Онымен күресудің жолы қандай

Фото: Shutterstock

Бала кезден «үлкенге – құрмет, кішіге – ізет» дегенді санаға сіңіріп өстік. Бірақ осы мақалдың бірінші бөлігін ғана жақсы ұстанатынға ұқсаймыз. Мұнымен не айтқым келіп отыр? «Үлкеннің сөзін бөлме, сәлем бер, орын ұсын, жағаласпа, оның айтқаны үнемі дұрыс» деп жиі айтамыз. Таяқтың екінші ұшы – жастарға ізет көрсетуге келгенде кенделеуміз. Әлбетте, алдыңғы арбаның көпті көргенін ешкім жоққа шығармайды. Десек те, кейінгісінің мүмкіндігін тиісті бағалай білсек, экономикаға да, әлеуметке де орасан пайдасы тиер еді. 

Эйджизм немесе жасына қарай кемсітудің екі түрі бар: жастар және қарттарға қатысты дискриминация. Егде тартқандар қандай қысым көреді? Олар жасы ұлғайған сайын еңбекке жарамсыз саналып, көп жол жабылады. Психологиялық жағынан алсақ, өзін әлі қарт сезінбейтіндерге жастардың автобуста орын беруі, «апа-көкелеп» сөйлейтіні ұнамауы мүмкін. Теңсіздіктің бұл түрімен бүкіл әлем күресіп жатыр. Түрлі заң мен нормалар бар. Мәселен, зейнет жасына жақындаған адамды жұмыстан шығармайды. 

Айтқандай, қарттарға қатысты эйджизм Қазақстанда сирек кездеседі. Керісінше, үлкендер тарапынан жастар көбірек қысым көреді. Бір ғана сөз – «кіп-кішкентай болып, сен не білесің?». Мұны екінің бірі естіген болса керек. Басшылыққа келген жас маман жайлы мұрын шүйіре сөйлеу, тәжірибесі аз болса да, білігі мықты кейінгі толқынды мойындамау, өзінікін ғана дұрыстап, жастың пікірін терістеп, максимализм деп жылы жабу да – әбден қанға сіңген. Яғни эйджизмге тұрмыста да, жұмыста да тап болатындар көп. Ең қиыны сол, екі жақтан да қысым бар.

Жыл басынан бергі статистикаға үңілсек, бүгінде елімізде 15 жасқа дейінгі тұрғындар саны – 4 074 613. 14 пен 65 жас аралығындағылар – 13 425 267, одан үлкендерінің саны 1 396 438 екен. Жас категориясы бойынша осы үш жас аралығы қамтылған. Еңбекке жарамды бөлігі, әлбетте, көп. Бірақ біз айтып отырған эйджизм бір категорияның ішіндегі қос тарап арасында болады. Зейнетке шыққандарға екі бастан бағдаршамның жасыл шамы үнемі жанып тұрады. 

Кәсіби тұрғыға келгенде, еңбек өтіліне қарап бағалау қалыптасқан. Тіпті жұмысқа орналасу үшін мамандық бойынша кем дегенде үш жыл жұмыс өтілі болуы шарт. Оқу орнын енді тәмамдағандар тәжірибесіз болатынын ескерсек, оған көп кабинеттің есігі жабық. Жастар практикасына арналған бағдарламалардың әсері де білінер-білінбес. Жарты жыл азғантай айлыққа жұмыс істеп, артынша көлік жуып, не даяшы боп кетеді. Мұндай жағдайлардың бары жасырын емес. 

Жастар жылы деп жариялап, Мағжанның «Мен жастарға сенемін» сөзін ұранға айналдырдық. Расында жастар әлеуетіне сенеміз бе? Айтқан пікіріне мысқылмен емес, шынайы жауап қатамыз ба? Мәселе – осында. Асылы, өмірдің бір кезеңінен келесісіне өткенде әр сәттің өзіне тән өзгешелігін ұмытпау қажет. Айталық, қызба мінез жас салмақты ағадан үлгі алады, заманы басқа болған буын кейінгіні шынайы қолпаштайды. Осылай болғанда ғана арпалыс емес, алға жылжу болады. 
  

 

banner_wsj.gif

Әлем елдерінің парламентінде гендерлік теңдік сақтала ма?

Соңғы 25 жылда әйелдердің үлесі 2 есе өскен

Фото: Асқар Ахметуллин

Соңғы 25 жылда парламенттегі әйелдердің үлесі екі есе өскен. Халықаралық парламент одағының (Inter-Parliamentary Union) мәліметі бойынша, бүкіл әлемдегі сайланбалы заң шығарушы органдардағы орынның 25 пайызы әйелдерге тиесілі. 

1995 жылдары парламенттегі әйелдердің үлесі бойынша Скандинавия және басқа да дамыған мемлекеттер көшбасшы болып, бірінші орында Швеция тұрған. Қазіргі кезде парламенттегі әйелдер саны бойынша Шығыс Африкада орналасқан Руанда көш бастап тұр. 

Төменгі палатадағы депутаттық 80 орынның 49-ын әйелдер иеленген, соның ішінде 24 орын әу баста-ақ әйел адамдар үшін арнайы квота ретінде бөлінеді. Дүниежүзілік экономикалық форумның байламы бойынша, 2015 жылы Руанда Үкіметі әлемдегі ең нәтижелі биліктің ондығына енген.

Куба Республикасының бір палаталы парламентіндегі 605 депутаттың 322-і – әйелдер, бұл мемлекетте биліктегі әйелдердің үлесі өте жоғары. Одан кейінгі орында Боливия тұр, онда парламен төменгі палатасының 53,3 пайызын әйелдер құрайды. 2019 жылдан республиканы ел тарихындағы алғашқы әйел-президент Жанин Аньес басқарып келеді. 

Ал төртінші орында – Біріккен Араб әмірліктері. Бұл елде парламеттің қызметін ұлттық аймақтық кеңес атқарады, онда президент резолюциясы бойынша әйел адамдарға 50 пайыз квота бөлінген. БАӘ ұлттық кеңесі – заң шығарушы орган емес. Тек заңды талқылау мен оған өзгертулер мен толықтыру енгізуге құқылы. 

Ал Швеция қазір жетінші орынға түсіп кеткен. Ел парламентіндегі әйелдердің үлесін арттыру бағытында соңғы ширек ғасырда Оңтүстік және Солтүстік Америка елдері қарқынды дамыды. Бұл ретте Тынық мұхиты аймағындағы мемлекеттерде алға жылжу аз. Мәселен, Папуа-Жаңа Гвинея және Вануату сынды мемлекеттердің парламентінде әйел адамдар мүлдем жоқ. 

Ал ТМД елдері арасында парламенттегі әйелдер саны бойынша бірінші орында Беларусь келеді, ал әлем елдері арасында –22 орында. Бұл елде парламент төменгі палатасындағы әйел депутаттардың саны 40 пайызды құрайды.

aiel.png

Осы ретте әйелдердің сайлау процесіне қатысуы елдегі саяси еркіндіктің кепілі бола алмайтынын айта кеткен жөн. Айталық, Руанданың өзі Freedom House тұжырымы бойынша, еркіндік рейтингіндегі 100 балдың тек 22-сін жанап, еркіндік жоқ елдердің қатарына кірген. Ал Араб әмірліктеріндегі еркіндік деңгейі 17 баллға бағаланса, Куба Республикасында тіптен төмен – бар-жоғы 14 балл. 

Кейбіл елдерде парламенттегі әйелдер санының артуын арнайы квота енгізілуімен түсіндіруге болады. Парламентаралық кеңестің бас хатшысы Мартин Чунгонг  квота енгізілген елдерде әйелдер өз қабілеттерін барынша көрсете алатынын атап өткен.

Әйелдердің сайлау процесіне қатысуына кепіл берілуі көптеген елдерде өз нәтижесін беріп келеді. Биліктің сайланбалы органдарында әйелдер үшін арнайы квота бөлу тәжірибесі әлемнің 104 елінде қолданылады. 
 

banner_wsj.gif

#Коронавирус в Казахстане

Читайте нас в TELEGRAM | https://t.me/kursivkz

Читайте свежий номер

kursiv_uz_banner_240x400.jpg