«Халықтың несиесін кешіру – қисынға келмейтін нұсқа». Коронавирус қаржы секторына қалай әсер етті?

Сарапшылар Үкіметтің не себепті несиені кешіре алмайтынын түсіндірді

Фото: shutterstock.com

Пандемия қаржы секторына да кері әсер етіп жатыр. Бұл туралы отандық сарапшылар айтты. Олардың пікірінше, қаржы саласындағы қиындықтан банктер қиындық көрді деп те, пайда көрді деп те кесіп айтуға келмейді. 

Расул.jpg

Расул Рысмамбетов

«Наурыздың басында «карантин банктерге қиын тиеді» деп айтқан едім. Ал шілде айындағы көрсеткіштер бойынша ол ойымның соншалықты дұрыс болмағанын байқап отырмын. Банктер осы уақыт аралығында төлемді негізінен карточка, онлайн жүзеге асырды. 42 500 теңге әлеуметтік төлемі де осы банктер арқылы таратылды. Бұл да олардың әлсіремеуіне көмегін тигізді. ТОП-10-ға кіретін – Халық, Сбербанк, Форте, Каспий, АТФ, Тұрғын үй құрылыс жинақ банкі, Центр Кредит, Жусан, Еуразиялық және Сити банктердің кірісі 167 млрд теңге болыпты. Бірақ берілген несие туралы портфеліне қарасам өсім онша байқалмайды. NPL, яғни, төленбей тұрып қалған несиелері көп. Осындай несиелер (NPL) 149 млрд теңгеге өскен» дейді қаржыгер Расул Рысмамбетов. 

Төленбей жатқан несиелер проблемасы күзде тіпті тереңдей түспек. 

Мақсат Халық.jpg

Мақсат Халық

«Қасым-Жомарт Тоқаев банктерге «ұзақ жылдар бойы біз сіздерді қолдап келдік, енді сіздер халықты, кәсіпкерлерді қолдаңыздар. Олардың несие төлеу уақытын шегеріңіздер» деген еді. Банктер бұл ұсынысты қабылдап,, клиенттерінің 3 ай бойы несие төлемеуіне мүмкіндік берді. Бірақ банк клиенттеріне жаңа график әзірлеген. Ол жерде несие кейінге шегерілген және артында қосылған үлкен пайыздары бар. Яғни, банк табысынан айырылғысы келмейді. Оларды түсінуге де болады. Бірақ бұл жағдай халыққа ауыртпалық түсіріп отыр. Алғашқы 6 айды қарасақ, банктер өте үлкен табысқа жеткен. Тек Al-Hilal банк пен Нұрбанк қана минус жағдайында отыр. Қазір халық және компаниялар несиелерін төлеп жатқан жоқ. Бұл көп ұзамай мәселелік несиеге алып келуі мүмкін» дейді экономист Мақсат Халық. 

Сарапшылар Үкімет халықтың несиесін жауып бере алмайды. Егер төлейтін болса кәдімгідей дағдарыс басталуы мүмкін дейді. 

«2030 жылдың 1 қаңтарында сіздің несиеңіз аяқталады делік. Енді сіз 3 айға кейінге шегерген соң ол 2030 жылдың 1 сәуірінде бітеді. Бірақ түпнұсқа келісімдегі уақыт 1 қаңтар деп жазылғандықтан, әрі қарай төлемей кетіп қалсаңыз да болады. Алайда банк оны қаламайды, сол үшін сізбен қосымша келісім жасайды. Ол бойынша – 3 ай мерзімге шегерілген кезде сіздің негізгі қарызыңыз қысқарады, бірақ сыйақы көлемі аздап өседі. Сол өсімді көріп азаматтар «біз бұрынғыдан көп төлеп жатырмыз» деп қорқып жатыр. Сондықтан бұл жерде банктер заңсыз әрекетке барып отыр деп айтуға келмейді»,- дейді экономист Ержан Әбіш.

Оның айтуынша, несиені кешіру – қисынға келмейтін әңгіме. Бұл банктерді «қылғындырып тастау» болмақ. 

Ержан.jpg

Ержан Әбіш

«Банктердің де әкімшілік, шаруашылық шығындары болады, қызметкерлеріне жалақы төлеу керек, басқа қызметкерлер сияқты олар да сыйақы алғысы келеді. Осындай көптеген факторлар алдымыздан шығады. 3 ай несиелерді кейінге шегергеннің өзінде 5 банк зардап шеккен» деді экономист. 

Экономист Мақсат Халықтың есептеуінше, ел бюджеті қазір халық қарызын жаба алатындай күйде емес. 

«Наурыз айында тұтынушылық несиелердің көлемі 4 трлн 23 млрд теңге болған. Ол көрсеткіш маусым айында 4 трлн 13 млрд теңгеге дейін азайыпты. Яғни, халық та тұтынушылық несиеден бас тарта бастаған. Осыншама 4 трлн теңгені кешіріп тастау ешкімнің қолынан келмейді. Мемлекеттік бюджеттің өзі биыл 14 трлн теңге шығынға батқан. Банктердегі 4 трлн теңге осы шығындардың 3/1 бөлігін құрайды. Мемлекет осы қарызды жауып беретін болса онда халықтың алдындағы басқа әлеуметтік міндеттемелері, денсаулық, білім саласының шығындары екінші деңгейге түсіп қалады. Сондықтан бұл мүмкін емес жағдай» деді Мақсат Халық.

Экономистердің айтуынша, шағын және орта бизнеске арнап 1 трлн теңге кәсіпкерлерге жетпей жатыр. Оның да бірнеше проблемалық себебі бар. 

«Банктер мемлекеттің сеніп тапсырған ақшасын оңды-солды бере алмай отыр. Өйткені қазір кәсіпкерлердің жағдайы да керемет емес. Оның алдында кәсіпкерлер несие төлеуді 3 айға кейінге шегерді. Сөзсіз, сол 3 айдың пайызы да қосылады. 
Сосын банктер қайта қаржыландыру жасамай отыр. 6 пайызбен кәсіпкерлік несиені береді. Ол несие кәсіпті кеңейту үшін беріледі. Ал қолындағы қаржысын қайта қаржыландыруға несие қарастырылмаған. Көптеген компаниялар қаржылық дағдарысқа ұшырап жатқан кезде олар кәсібін кеңейтуді ойламайды. Олар қайта қаржыландыру жасап мойнына ілінген қарызын сәл болса да ұзартып алғысы келіп тұр. Ал қайта қаржыландыру бойынша банктердің пайызы аз емес. Компаниялар ондай үлкен пайыздарды тағы үстеме қарыз қылып алуға дайын емес. Жағдай қиын. Сондықтан дәл осындай жағдайда банктер біздің экономикамызды қалай қаржыландыра алады деген сауал туындайды» дейді Мақсат Халық. 

«Ryskulov analitics» орталығының директоры Жасұлан Күшебаевтың айтуынша, бұл орайда банктер несие берудің жаңа механизмін қалыптастыруы керек. 

Жасұлан 1.jpg

Жасұлан Күшебаев

«Көп елдер осы кризистен шығу үшін банктерге жаңа несие беру механизмін ойлап табу туралы тапсырма берді. Мәселен, Ұлыбританияда шағын бизнеске кепілсіз несие беруді мемлекет өзі қолдап отыр. Мемлекет өзі гарант бола отырып, шағын бизнес өкілінің несиеге қолжетімділігін арттырады. Тоқаевтың өзі «Ұлттық банк пен екінші деңгейлі банктер бизнесті несиелендірудің жаңа бағыттарын ойластыру керек» деген сыңайда пікір білдірген болатын. Бірақ әлі күнге дейін бізде ондай бағыт пайда болмады. Қазір Қазақстанда 3 миллионға жуық адам шағын және орта бизнесте жұмыс істейді. Демек, дәл осы салаға ақша беру арқылы экономикамызды жандандыра аламыз» деді Жасұлан Күшебаев. 

ҰБ бірнеше күн бұрын базалық пайыздық мөлшерлемені 9 пайызға түсіргені белгілі. Яғни, енді несие рәсімдеуге, сатып алуға деген сұраныс көбейеді. Алайда мұның екінші қыры – инфляция артып кетуі ықтимал. Экономикамызды жандандыра алатын жалғыз жол – импортты азайтып, өндірістік потенциалды күшейту ғана деді сарапшылар. 

«Курсивті» кез келген жерде оқыңыз. Бизнес әлеміндегі ең өзекті жаңалықтар Facebook, Telegram және Яндекс.Дзен-де.

banner_wsj.gif

 

Алаяқтар мен заманауи технологиялар: өз қаржыңызды қалай қорғау керек?

Интернет-алаяқтар құратын түзақтар туралы

Коллаж: Вадим Квятковский

Соңғы жылдары Қазақстанда алаяқтықтың жаңа түрлері аяқ алып, күннен күнге жетіліп келеді. Өзінің қылмыстық арам ниетіне қол жеткізу үшін алаяқтар заманауи технологиялардың ең жаңа түрлерін қолданады. Егер 2018 жылы Бас прокуратураның деректері бойынша интернет арқылы  жасалған 516 қылмыс фактісі тіркелсе, 2019 жылы олардың саны 7 мыңнан асып түскен. Бұл жалпы алаяқтық фактілердің үштен бір бөлігін құрайды. Алаяқтың торынан зардап шеккендердің қатарын толтырмас үшін не істеу керегін Fingramota.kz айтып береді.  

Судың да сұрауы бар дегендей, өз ақшаңызды, төлем картаңыздың деректерін, ЭЦҚ-ні, жеке басыңызды куәландыратын құжаттарды және қаржы алаяқтары жеке басының пайдасына пайдалануы мүмкін өзге де конфиденциалды ақпаратты бөгде адамдарға сеніп бермес бұрын, оны естен шығармау қажет.  
Қазақстанда қаржылық айла-шарғылардың түрлері өте көп, олардың ең негізгі түрлерін, сондай-ақ сіз ақшаңызды қауіпсіз сақтап қалу үшін олардан қорғанудың қарапайым шараларын қарастырайық.  

Телефон шалу 

Желіде алаяқтардың қазақстандықтардың ұялы телефондарына қоңырау шалып, өздерін банк қызметкерлеріміз деп таныстырған оқиғалар көп кездеседі. Бұл ретте, олар банк терминологиясын жетік қолданып,  сауатты және сенімді түрде сөйлеседі. Мәселен, алаяқтар төлем картасы бойынша күдікті операциялар анықталғаны, және оларды «бұғаттау» үшін  жүйеге карта иесінің деректерін: ЖСН, картамен байланыстырылған телефон нөмірін, банк картасының нөмірін, ағымдағы немесе жинақ шотының нөмірін енгізу қажеттілігі туралы хабарлайды. Клиент деректемелерді көрсеткен кезде, олар   клиенттің нөміріне жіберілген SMS-хабардағы кодты айтып беруді немесе оны ақша аударымын оқшаулар үшін әдеттегідей режимде теруді сұрайды. Алаяқтар кодты алғаннан кейін, әдеттегідей, клиенттің интернет-банкингдегі телефон нөмірін ауыстырады және шоттан ақшаны алып алады. 
Мұндай жағдайда не істеуге болады? Ең дұрысы  – әңгімені аяқтап, ақпаратты анықтау үшін қызмет көрсететін банкке қоңырау соғу қажет. Алаяқтардың сіздің шотыңызға шабуыл жасау әрекеті туралы банкке өтініш жазғаныңыз жөн.

Банк қызметкерлерінің іс-қимылының регламенті бар, оған сәйкес банк қызметкерлері карта бойынша не алынған SMS бойынша деректерді талап ете отырып, клиентке бірінші болып қоңырау шалмайды. Осы мәселе бойынша кез-келген хабарласуға клиент қана бастамашы болады. 

Онлайндағы тұзақтар

Қаржылық алаяқтықтың түрлерінің біреуі  сауда-саттық жүргізетін интернет-алаңдармен байланысты, мұнда, әдетте, сатушы мен сатып алушының өзара қарым-қатынастарын ешкім бақыламайды. Мұнда алаяқтар «жасырын біреу» болып жиі жұмыс істейді. Олар клиентті тауар сатып алуға және алдын ала ақы төлеуге сендіреді, бірақ ол үшін, әрине, төлем картасының деректемелері және ақша аударымын жандандыру үшін клиенттің нөміріне жіберілген SMS-хабардан код қажет. Схема біріншіге ұқсас, оның салдары: жалған сатып алушылар шоттағы барлық ақшаны алып, өздері жоқ болып кетеді. Айтпақшы, сатушыны және тауарды тексеріп алмай, ешқашан алдын ала ақы төлемеңіз.

Интернет-алаяқтар аздаған секунд ішінде сіздің шотыңызды бос қалдыруы мүмкін, әсіресе, егер сіз фишингтік сайттың «қақпанына» түсіп қалсаңыз. Алаяқтықтың тағы да бір түрі, бұл алаяқтар төлем карталарының деректемелерін алу мақсатында танымал интернет-дүкеннің, банк сайтының не әлеуметтік желінің фишингтік сайт деп аталатын жалған түрін жасаған кезде. Және арасында сіздің поштаңыздың да мекенжайы болуы мүмкін қолданыстағы пошта мекенжайларының базасы арқылы сілтемелер таратады. 

Фишингтік сайттармен қалай күресу керек екенін білу үшін Интернет, оны пайдалану және ақпаратты қорғау әдістері туралы барынша білу қажет. Алдауға түсіп қалмау үшін мынадай бірнеше қағиданы біліңіз: өзіңіздің дербес деректеріңізді ешқайда көрсетпеңіз; сайттың ресімделуіне назар аударыңыз; мекенжай жолына сілтеменің дұрыстығын тексеріңіз; https қорғалған қосылуды пайдаланыңыз; күдікті хаттарды сүзгіден өткізіңіз; банк аккаунттарына кіру үшін wi-fi ашық кіру нүктелерін пайдаланбаңыз. Өзіңіздің конфиденциалды деректеріңізді: төлқұжат деректерін, аудару деректемелерін (әсіресе аударымның құпия кодын) ешкімге хабарламаңыз.

Қауіпсіздіктің қарапайым қағидалары

Егер алаяқта сіз туралы жеткілікті ақпарат болса, ол сіздің атыңыздан тауарлар мен қызметтерді сатып алады, жаңа шоттар аша алады, ақшаны аудара алады немесе кредиттер алуға өтінімдер бере алады.

сурет.jpg

Осындай жағдайлардың болмауы үшін, мынадай қарапайым қағидаларды сақтаңыз:
•    компьютеріңіздің және мобильдік құрылғыңыздың қауіпсіздік функцияларын пайдаланыңыз (вирусқа қарсы қорғаныш, күрделі құрамдық парольдер, оларды жүйелі түрде ауыстыру керек, жеке деректеріңізді компьютерде немесе мобильдік құрылғыда ашық түрде сақтамаңыз);
•    жеке және банктік деректерді Интернетте (форумдарда, әлеуметтік желілерде және т.с.с.) жарияламаңыз;
•    өзін қаржы ұйымының қызметкерімін деп таныстыратын таныс емес адамдар шалған қоңырауларға сенбеңіз, оларға дербес деректеріңізді, әсіресе PIN-кодты, CVV-кодты (картаның сырт жағындағы үш мәнді нөмір) жария етпеңіз; 
•    белгісіз немесе күдікті мекенжайлардан келген электрондық хатты ашпаңыз, электрондық пошта, әлеуметтік желілер немесе SMS бойынша күмәнді көздерден жіберілген сілтемелер бойынша жүрмеңіз;
•    егер сіз онлайн-сатып алуды жиі жасасаңыз, онда интернет-сатып алу үшін жеке карта алғаныңыз жөн;
•    онлайн сатып алудан бұрын, сіз отырған сайт шынымен интернет-дүкенге тиесілі екеніне және оның мекен-жайы http:// емес, https://- тен басталатындығына көз жеткізіңіз;
•    SMS-хабарлама сервисін төлем карталарыңызға қосыңыз;
•    төлем картаңыздағы 3D-Secure функциясын ешқашан өшірмеңіз;
•    PIN-кодтарды карточкалармен бірге сақтамаңыз және, әрине, оларды ешкімге жария етпеңіз. Өзіңіздің банк карталарыңызды үшінші тұлғаларға (тіпті туыстарыңызға), оның ішінде дәмханалар мен мейрамханаларда төлем жасау үшін бермеңіз.

Егер: 
•    өз шоттарыңызда ерекше белсенділік байқасаңыз;
•    шоттарыңызға қашықтан қол жеткізе алмасаңыз;
•    сіздің картаңыз қызмет көрсетуге қабылданбаса, шұғыл түрде өз банкіңізге хабарласыңыз,
Осы қарапайым, бірақ тиімді ережелерді сақтау сіздің қаражатыңызды әккі алаяқтардан қорғайды. Айтпақшы, бұл ережелер егде жастағы адамдар үшін ең маңызды. Олар ешқашан алаяқтардың қармағына түспеуі үшін олар туралы отбасыңызға және жақындарыңызға айтыңыз. Жеке мәліметтеріңізді сақтаңыздар, олардың жоғалғаны анықталған жағдайда – шоттарды, оларға тіркелген телефон нөмірлерін дереу бұғаттаңыз және құқық қорғау органдарына хабарласыңыз.

Қаржы пирамидалары

Азаматтардан ақша алудың ең танымал және кең таралған тәсілі - бұл қаржы пирамидасы. 
Қаржы, немесе басқаша айтқанда, инвестициялық - пирамида - бұл табыс алу моделі, мұнда ақшалай қаражатты жаңадан тартылған қатысушылардан (төменгіден) жоғары тұрғандарға – пирамиданың «жоғары басына»  деп аталатындарға қайта бөлу жүргізіледі. 

сурет 2.png

 Қаржы пирамидасының қарапайым схемасы: ұйымдастырушы алғашқы қатысушыларға өз қаражатынан үлкен кіріс төлейді, бұл ретте алғашқы қатысушылар аз ғана жарна жасайды. Біраз уақыт бойы пирамиданы ұйымдастырушы қатысушылар саны мен беделін арттырады. Сыйақы жаңа мүшелердің қаражаты есебінен төленеді. Қатысушылардың белгілі бір саны мен көп мөлшерде ақша сомасы жиналған кезде, ұйымдастырушы барлық қатысушылардың ақшасымен жоғалып кетеді. Мұндай схемасы бар пирамидалар көбінесе инвестициялық немесе қайырымдылық қорлары ретінде өздерін көрсетеді.

Қаржы пирамидасының белгілері қандай? Олардың негізгілеріне тоқтала кетейік:
1)    сізден кіру жарнасын жасауды, жаңа клиенттерді тартуды сұраса және т.б.;
2)    жоғары сыйақы, басқа қатысушылар салымдарынан жаңа қатысушыларға ақшалай қаражат төлеу туралы уәде;
3)    ақшалай қаражатты тарту қызметін жүзеге асыруға қаржы реттеушінің лицензиясының болмауы;
4)    ұйым нарық деңгейіне қарағанда бірнеше есе жоғары кіріс алуға болатындығын көпшілікке уәде беретін озбырлық жарнама;
5) ұйымның нақты қызметі анықталмаған немесе кейбір қызмет түрлеріне (инвестициялық компания, желілік маркетинг, тұтынушылық кооператив және т.б.) жасырылған.

Егер сіз өзіңіздің ақшаңызды сеніп тапсырғыңыз келетін ұйымда аталған белгілердің  бірнешеуі болса, онда олар сізді қаржы пирамидасына тарту әрекетін жасап жатыр ма, жоқ па, соны ойластырған жөн.

Көріп отырғаныңыздай, онлайнда да, офлайнда да айла-шарғының түрлері жетеді.  Олардың торына  жас ерекшелігі мен  материалдық жағдайы әртүрлі адамдар түсіп жатады.  Әрине, кредит төлеуге қиналған қарыз алушы заңды делдал фирмада жұмыс істейміз деп сендірген және азғантай төлем үшін кредитті есептен шығару туралы банкпен «келіссөз жүргізу» қызметін ұсынатын алаяқтарға сенім артуға дайын болады. Кейбір қазақстандықтар алаяқтардың оларды «кредиттік  құлдықтан» құтқарамыз немесе кредит тарихын «болмышы» сомаға «қайта жазамыз» деген уәделеріне сенеді, оларға ақшадан басқа, жеке басын куәландыратын құжаттарының деректерін, ЭЦҚ-ні және басқа да құнды мәліметтерді береді. Бұл ақпарат алаяқтарға картадағы ақшаны шешіп алуына немесе біреудің кредитін сіздің мойныңызға «ілуге» жеткілікті.

 

«Курсивті» кез келген жерде оқыңыз. Бизнес әлеміндегі ең өзекті жаңалықтар Facebook, Telegram және Яндекс.Дзен-де.

banner_wsj.gif

 

#Қазақстандағы коронавирус

Читайте нас в TELEGRAM | https://t.me/kursivkz

Читайте свежий номер

kursiv_uz_banner_240x400.jpg