Skip to main content

Ертісбаев Қытайдың басты мақсаты туралы айтып берді

Қазақстанда қандай 55 кәсіпорын салынады?

Фото: Shutterstock.com

Нұрсұлтан Назарбаевтың саяси мәселелер жөніндегі бұрынғы кеңесшісі Қытай мен оның 55 кәсіпорнынан келетін еш қауіп жоқ деп тұжырымдайды.

Президент Қ.Тоқаевтың ҚХР-ға  мемлекеттік сапары қарсаңында Қазақстанның Грузия мен Беларуссиядағы бұрынғы елшісі, Нұрсұлтан Назарбаевтың бұрынғы саяси кеңесшісі Ермұхамет Ертісбаевтың «Казахстанская правда» газетінде бағдарламалық мақаласы жарық көрді.

6 жыл шетелде тұрып, жақында Қазақстанға оралған, 2000-жылдардың басында өзекті әлеуметтік және саяси мәселелер бойынша көптеген пікірталастарға үн қосқан саясаткер бұл мақаласында  қазақстандық қоғамның бір бөлігінде кең таралған синофобияға ешқандай негіз жоқ деп атап өтті. 

Ертісбаевтың кеңестері 

Жалпы көлемі 8 парақ, 28 мыңнан аса белгі түскен мақаланың алғашқы жолдарынан-ақ Ертісбаев мырза «қоғамдағы Қытайға қарсы қорқыныш оны жетік білмеуімізден, алып көршіні толық зерттеуге ұмтылмауымыздан туындап отыр, оған қоса ол ешқайда көшпейді, бір жаққа жоғалып кетпейтінін естен шығармайық, сондықтан көршімен салмақты және байыпты қарым-қатынас орнату керек» деп пайымдайды. 

Ал «қытай қаупі» мен «экспанциясынан» қорқып, бұл алып державамен бүкіл ынтымақтастық пен әріптестікті үзуді талап ететін кейбір азаматттарға Тұңғыш Президенттің бұрынғы кеңесшісі Генри Киссинджердің «Қытай туралы» кітабын оқып, шығыстағы көршіміздің 5 мың жылдық тарихын зерттеуді ұсынады. 

Қытай тарихын егжей-тегжей зерттеуге аз уақытын жұмсамаған Ертісбаевтың өзі басқыншылық қасиет қытайлардың генінде жоқ, оларда еш уақытта өзге халықты басып алу пиғылы болмаған деген тұжырымға келіпті. 

«Бір ғажабы, Колумб экспедициясына дейін-ақ, қытайлардың испан армадасымен салыстырғанда әлдеқайда үлкен, ұрысқа бейім, қуатты флоты болған.  Бірақ еуропалықтардан айырмашылығы, Қытай ешқашан көршілеріне басқыншылық көрсетпеген. Неге? Өйткені Қытай - онсыз да  Жер ортасы, қытай халқының танымында өз-өзіне қанағаттану басым тұрады. Егер еуропалықтар жаңа елдерді аша отырып, оларды от пен қарудың күшімен шоқындырғысы келсе, Қытай ешқашан өзге аймақтарды жаулап алуға тырыспаған. Қытайлар айналасындағы өзге халықты шынымен де жабайы санаса да, оларды Конфуций іліміне табынушыларға немесе буддистке айналдыруға тырыспаған», –деп атап өтті өз мақаласында Е.Ертісбаев.

Үстемдік мен экспансиясыз

Ал бүгінгі күн туралы сөз қозғағанда, саяси ғылым докторы, Грузия мен Беларуссиядағы бұрынғы елші қытайлардың көзқарасы Конфуций заманынан бері айтарлықтай өзгермегенін айтады. Сәйкесінше, қазіргі коммунистік Қытай үкіметінің әрекеті қандай да бір аумақты басып алу мен мәдениетін енгізуге емес, тек өз елінің экономикасын бейбіт жолмен дамыту үшін қолайлы жағдай жасауға бағытталған. «2013 жылы Қытай «Бір белдеу – бір жол» атты ауқымды бағдарламаны ұсынды. Тынық мұхитынан Атлантқа дейінгі аралықта көпір, порт, теміржол мен автомобиль жолдарын, құбырлар мен басқа да инфрақұрылым нысандарын салуға бірнеше триллион доллар бөлінбек. Қытайдың басты мақсаты – әлемдік гегемония, яғни жерін кеңейту мақсатында басып алу емес, инфра¬құрылым құру», – деген Ертісбаев Қытай бұның бәрін еркін сауда-саттықты дамыту үшін жасап жатқанына ерекше мән береді. 

Сонымен қатар, Ермұхамед Ертісбаев өз мақаласында "Батыс стратегиясы мен дипломатиясынан айқын және түбегейлі ерекшеленетін, «нақты саясатты» жүзеге асырудың үлгісіне айналған» қазіргі Қытаймен өзара тиімді әріптестік мәселесін айналып өтпеді. Саясаткердің пікіріне сүйенсек, ортақ шекарасы 1700 шақырымды құрайтын шығыстағы қуатты көршімен достық қарыс-қатынаста болу Қазақстан үшін аса маңызды. «Қытай жылдан-жылға байып келеді және сапасы жоғары, экологиялық таза ауылшаруа¬шылық өнімдеріне мұқтаж, осы орайда ол Қазақстан үшін игерілмеген тың секілді. Бидай, қант, сүт, ет, жүн, зығыр, қызанақ, рапс майы және басқа да ауылшаруа¬шылық өнімдерін қайта өңдеу және экспорттауда бірлескен инвестициялық жобалар бұған дейін де жүзеге асырылып келеді. Әрине, Қытаймен робототехника мен заттар интернеті саласында бірлескен кәсіп¬орын құрғымыз келеді, осы мақсатта «Болашақ» іске қосылып, Назарбаев Университеті құрылды, бірақ бұл келешектің мәселесі екеніне сенімдімін», – деп атап өтті Ермұхамет Ертісбаев.

Маңызды тізім

Айта кетейік, Тұңғыш Президенттің саяси мәселелер жөніндегі бұрынғы кеңесшісінің мақаласында Қазақтан аумағында жүзеге асырылатын қытайлық жобалардың тізімі алғаш рет жарияланды, аталмыш жобаларды жүзеге асыру жөніндегі келісімге биыл сәуірде Пекинде өткен, Нұрсұлтан Назарбаев қатысқан «Бір белдеу – бір жол» форумында  қол жеткізілген. Бұл тізім келесідей:

  1. Полипропилен ұнтағын шығаратын қондырғыны жаңғырту;
  2. JAC маркалы автокөліктерді ірі түйінді әдіспен құрастыру;
  3. Күріш майын шығару;
  4. Қорғастағы құрғақ порт;
  5. Құрғақ бие және түйе сүті өндірісі;
  6. Штапель талшықтарын шығару;
  7. Шымкент МӨЗ-ін қайта құру;
  8. Көпсалалы автокөлік құрастыру кластерін дамыту;
  9. Шыны зауытын салу жобасы;
  10. Шанхай қор биржасы мен Жібек жолы қорының AIFC құрамына кіруі;
  11. Цемент өндірісі;
  12. Күн электр станциясының құрылысы;
  13. Трактор шығару;
  14. Үлкен диаметрлі болаттан дәнекерленген құбырлар өндірісі;
  15. Полипропилен өндірісі;
  16. Кальцийленген тұз өндірісі;
  17. Қуаты 60 МВт жел электрстансасының құрылысы;
  18. «Тұрғысын ГЭС-ін» жаңғырту;
  19. Қуатылығы 100 МВт жел электр стансасын алу;
  20. Өнеркәсіптік жарылғыш заттарды шығаратын зауыт;
  21. Қыш бұйымдар өндірісі; 
  22. Күн электр стансасының құрылысы; 
  23. Суды тұщытатын қондырғы құрылысы; 
  24. Май экстациясын өндіретін зауыт салу; 
  25. Күн энергиясын өндіретін кәсіпорындардағы үлесті сатып алу; 
  26. Жылжымалы бұрғылау қондырғыларын жасау; 
  27. Қуаттылығы 50 МВт жел электрстансасын салу; 
  28. Табиғи тастан жасалған бұйымдарды өңдеу және өндіру; 
  29. Көміртекті өндіріс; 
  30. Кабельдік өнімдер өндірісі; 
  31. Жамбыл облысындағы тау-кен, химия және металлургия кешені; 
  32. Вольфрам кенінің кен орындарын өнеркәсіптік игеру; 
  33. Кешенді қорытпаларды өндіру

«Басқа жобалар бойынша әлі дайындық жұмыстары жүріп жатыр (электролиттік мырыш зауыты, қауіпті мұнай қалдықтарын өңдеу, ауылша¬руа¬шылық дақылдарын қайта өңдеу кешені, биохимиялық кластер құру, жылу электр стансасын салу және басқалары)», – деп Ермұхамет Ертісбаев Қазақтан аумағында пайда болатын 55 кәсіпорын туралы өз білгенімен бөлісті.
Айта кету керек, «Казахстанская правда» газетінде жарияланған бұл мақалада одан басқа да қызықты ақпарат мол. 

Мысалға, Қазақстанда жүрген қытай жұмысшыларының саны туралы. «Ресми деректер бойынша, шетелдік жұмыс күшін тарту квотасымен Қазақстанда қазіргі кезде 4300 қытай маманы жұмыс істейді, ал 2019 жылы 23 мың адамға квота бөлінген», – деп атап өтті Ертісбаев.

banner_wsj.gif

Ақ үй Қырғызстан және Беларуссия азаматтарының АҚШ-қа кіруіне не шектеу қоймақ

Сонымен қатар, шектеуге Мьянма, Нигерия, Судан, Танзания мен Эритрея ілінуі мүмкін

Фото: Bob Daemmrich / Zuma Press

ВАШИНГТОН –Трамп әкімшілігі Африкада халық ең көп тұратын Нигерияны қоса алғанда, тағы жеті мемлекетке АҚШ-қа кіруді шектеуді жоспарлап отыр. Бұл турасында осы елдердің тізімін көрген әкімшіліктегі лауазымды тұлғалар айтып берді.
Жаңа шектеулер Белоруссиядан, Қырғызстаннан, Мьянмадан, Нигериядан, Суданнан, Танзания мен Эритреядан келетін саяхатшылар мен иммигранттарға қатысты болмақ. Бұл елдердің азаматтарына АҚШ-қа кіруге толық тыйым салу шарт емес, бірақ олар визалардың түрлері, мәселен, іскерлік немесе қонаққа келу визалары бойынша шектеулерге тап болуы мүмкін, дейді шенділер.

Кейбір елдердің азаматтарына визаларды ұтысқа шығаратын «Диверсификационная лотерея» бағдарламаларына қатысуға тыйым салынуы мүмкін, өйткені ол ұтыстарда АҚШ-қа иммиграция деңгейі төмен елдердің азаматтары грин-картаны ұтып алуы ғажап емес.  Президент Трамп қажеті жоқ тұлғаларға Штаттарға кіруге мүмкіндік беретін бұл бағдарламаны тоқтатуға шақырды. Ол қолданыстағы виза жүйесін білікті жұмысшыларды тартуға қайта бағдарлаулы ұсынды. 

Шенділер тізімнің түпкілікті бекітілмегенін алға тартты, олардың айтуынша, 21-қаңтарда Ақ үйде тізімге тағы бір немесе екі елді қосу қажет пе, деген дебаттар жүргізіліп жатқан-ды.     

АҚШ-тың Ішкі қауіпсіздік министрлігі пікір білдіру туралы сұрау сауларды жауапсыз қалдырды. Ал Мемлекеттік департамент бұл жаңалыққа қатысты пікір білдіруден мүлдем бас тартты.

Президент әкімшілігі шектеулерді кеңейтуді дүйсенбі, 27-қаңтарда енгізуді жоспарлап отыр, бұл Трамптың Ирак, Иран, Йемен, Ливяи, Сирии, Сомали және Судан азаматтарының елге кіруіне тыйым салуы туралы жарлығының үшінші жылдығымен қатар келмек, оған ол президенттігінің жетінші күні қол қойған-ды. Жарлық Трамп билігінің алғашқы кезеңінде ел арасында түрлі пікірлер тудырған болатын.

Ақ үй орын алуы ықтимал лаңкестік актілердің алдын алу үшін, елге кіруге шектеу енгізудің қажеттігі туралы айтты. Өйткені тізімге енгізілген елдер АҚШ-қа бет алған азаматтарды жеткілікті деңгейде тексерулерден өткізбейді

Негізінен, мұсылман елдеріне жататын жеті ел азаматтарына АҚШ-қа кіруге тыйым салған алғашқы жарлық федералдық сотта қабылданбай, кері шақырылып алынған болатын. Жарлықтың екінші нұсқасы 2017 жылғы наурызда шықты, бірақ жарлық бұрынғыдай, мұсылмандарды діни нанымы бойынша кемсітеді, деп мәлімдеген сот, оны да қабылдамай тастады. 

2017 жылғы қыркүйекте шығарылған жарлықтың үшінші нұсқасы 2018 жылғы маусымда Жоғарғы сот тарапынан қолдау тапқан (бес дауыс қолдаса, төртеу қарсы шыққан), өйткені федералдық заң президентке АҚШ-қа келуді уақытша тоқтатуға қатысты ауқымды өкілеттер берген.

Қазіргі саясатқа сәйкес, АҚШ-қа Ирак, Иран, Йемен, КНДР, Ливия, Сирия және Сомали азаматтары, сондай-ақ Венесуэланың саяси шенеуніктері кіре алмайды. Ақ үй бүл тізімге аз уақытқа Чадты да қосқан болатын, бірақ 2018   жылғы сәуірде оны тізімнен алып тастады.

Бастапқы тізімнен ерекшелігі, жаңа шектеулерге арналған тізімге енгізуге үміткер елдердің көпшілігі, негізінен, мұсылман елдеріне жатпайды. Соған қарамастан, ішкі қауіпсіздік министрлігінің деректері бойынша, осы елдердің кейбіреулерінің азаматтары АҚШ-қа кіруге берілген визаның мерзімін өткізіп алады.

2018 қаржы жылы АҚШ-қа іскерлік немесе қонаққа келуге берілетін визалармен кірген эритериялықтардың 24% визалардың уақытын өткізіп алған. Нигерия азаматтары үшін бұл көрсеткіш 15%-ды, Судан азаматтары үшін - 12%-ды құраған. Осы орайда, атап айтарлығы, жалпы, виза мерзімін өткізіп алған адамдардың саны 1,9%-ды құрайды.

Politico газеті шектеуге ілінуі мүмкін осы жеті ел туралы  бірінші болып хабарлады.

Иммигранттардың құқықтарын қорғаушылар жоспарланып отырған шектеу саясатын сын тезіне алды. 

«Ондаған мың американдық отбасылар қазірдің өзінде осындай қатал әрі әділетсіз тыйым салу салддарынан зардап шегуде және басқалардан бөлініп тасталған. Тыйым салуды күшейту біздің ешқайсымыздың қауіпсіздігімізді күшейтпейді», – деді мұсылмандардың азаматтық құқықтарын қорғау жөніндегі Muslim Advocates коммерциялық емес ұйымының президенті Фархана Хера. 

Елге кіруді шектеуді кеңейту жөніндегі шешім Трамп әкімшілігінің 2020 жылғы сайлау қарсаңында иммиграциялық  саясатты күшейтуге дайын екендігі туралы белгі береді. Трамп кеңесшілерінің пайымдауынша, бұл қадам президент үшін пайдалы болмақ.

Осы айда Трамп әкімшілігі Аризона штатындағы Юма қаласында Штаттардың оңтүстік шекарасында 100 мильдік бөгеуші қабырға көтерудің құрметіне тақтайша ілді. Сонымен қатар, президент әкімшілігі иммигранттарға баспана беруге қатысты саясатты қабылдаған қалалар мен штаттардың демократ-көшбасшыларын сын тезіне алуды күшейтті. Ақ үйдегі шенділер оларға қатысты жаңа шектеулерді қарастыруда.  

Қаңтарда федералдық судья штаттардың биліктеріне және жергілікті билікке босқындарды қауымға орналастырудан бас тартуға құқық беретін президенттің президенттің өкімін бұғаттап тастады.  

Трамп жарлығының үш нұсқасына да қарсы болған Азаматтық бостандықтарды қорғаудың американдық одағы елге кіруді шектеуді кеңейтуге қайтадан сотта қарсы боласыздар ма, деген сұраққа қатысты пікір білдірден бас тартты. 


 


 

Перевод с английского языка осуществлен редакцией Kursiv.kz

banner_wsj.gif

drweb_ESS_kursiv.gif