Skip to main content

Жеке тұлғалардың банкроттығы туралы заң жобасы бойынша жұмыс неге тоқтап тұр?

Берешек көлемі қомақты болса да, мемлекет заңды қабылдауға асығар емес

Фото: Depositphotos

Жеке тұлғалардың банкроттығы туралы заң жобасы бойынша жұмыс қайтадан тоқтап тұр. Бұл құжаттың көрмегені жоқ десек те болар, 2015 жылы «Ақ жол» партиясы борышкерлерді қаржылық оңалту жүйесін әзірлеп, кейін бұл бастаманы Қаржы министрлігі іліп әкеткен еді, енді мемлекеттік орган да үнсіз қалды.

Ұлттық банктің дерегі бойынша, жеке тұлғаларға берілген банк несиелерінің құрылымында төлем мерзімі 90 күннен асып кеткен қарыздың үлесі 9,5 пайызды құрайды. Сарапшылар бұлардың барлығы потенциалды банкрот тұлғалар деп тұжырымдайды. Халықтың қарызға белшесінен батқанына қарамастан, мемлекет борышкерлерді оңалту жөніндегі заңды қабылдауға асығар емес. 

Өз үйім – өлең төсегім

«Аталмыш жоба бойынша жұмыс ипотекалық несиелеудің: мерзімі өткен қарызды алғашқы сатысында қайта құрылымдауға мүмкіндік беру, проблемалық қарызды сотқа дейін реттеу құралдарын көбейту және қарыз міндеттемелерді қамтамасыз ету тәсілі ретінде кепіл институтын қалпына келтіруге бағытталған жаңа ережелердің енгізілуі себепті тоқтап тұр,– деді депутаттар сауалына жауап берген Қаржы министрі Әлихан Смайылов, – Банкроттық институтын енгізу мәселесі соттан тыс өндіріп алу тетігінің іс жүзіндегі тиімділігі бағаланғаннан кейін ғана қарастырылады». 

Қаржы министрлігінің жобасы борышкерлер мәселесін екі түрлі жолмен шешуді ұсынады: сотқа дейін және сот арқылы. 

Министрлік өкілдері  сотқа дейінгі рәсім борышкер мен кредиторлардың жинақталған қарызды қайта құрылымдау және оны бес жыл ішінде біртіндеп төлеу шарттары туралы ерікті келісіміне негізделеді деп хабарлады. Ал мәселе сот арқылы шешілер болса, борышкердің барлық дүние-мүлкі сатылып, одан түскен қаржы кредиторлармен есептесуге жұмсалады немесе борышкердің ешбір мүлкі жоқ екені расталады. Бұл ретте адамдар қандайда бір төлем жасаудан босатылады, алайда барлық дүние-мүлкінен айырылады. 

Қаржылық ортадағы сенімді дереккөз, Қаржы министрлігі егер бұл борышкердің жалғыз баспанасы болса, оны сот шешімі арқылы сатуды заң жобасынан алып тастағанын айтады. Ал банкирлер шенеуніктермен дауласуды баяғыда-ақ қойып, «бұндай жағдайда ипотекалық несие бере алмаймыз» деп қысқа қайырған. Осы ретте мемлекеттік бағдарламалардың орындалмай қалу қаупі шенеуніктердің көңілін су сепкендей басқанымен, жеке тұлғаларды қаржылық оңалту жөніндегі заң жобасын ұсынған партия мүшелерін тоқтатпақ емес.

«Ақ жолдың» нұсқасы

«2015 жылы біз ұсынған заң жобасы қабылданбады, өйткені оны ведомствоаралық комиссия қолдамады. Біз үкімет ұсынатын нұсқаны күтпей-ақ, қолда бар құжатқа қазіргі жағдайды ескере отырып бірқатар өзгерістер енгізіп, қайта ұсынатын боламыз»,– деп өз жоспарларымен бөлісті «Ақ жол» фракциясының депутаты, Мәжілістің Қаржы және бюджет комитеті мүшесі Дәния Еспаева.

Парламенттегі қызметіне дейін Дәния Еспаева ханым 30 жылдан аса еліміздің банк жүйесінде жұмыс істеген, соның ішінде 17 жылында Әлем банк пен БТА банкте жоғары лауазымды қызмет атқарған. 

Депутаттың айтуынша, заң жобасы ең алдымен азаматтардың төлем қабілетін қалпына келтіруге бағытталған. 
«Біздің мақсатымыз – адамның қарызын жабуына мүмкіндік беру. Әртүрлі банктен бірнеше қарыз алған кісілер көп. 

Кредиторлар олардың өтінішін кері қайтарады,  өйткені бір банк қарызды қайта құрылымдағанымен, екінші банк ондай қадамға бармауы мүмкін екенін түсінеді. Сондықтан сотқа дейін борышкерді банкрот деп танып, оның бүкіл банк алдындағы қарызын өтеу кестесін түзіп беретін құзыретті орган немесе тұлға болуы керек»,– деп түсіндірді Еспаева ханым. 

Осындай оңалту жоспары клиенттің банк алдындағы берешегін 10 жыл ішінде өтеумен қатар, дүние-мүлкін сақтап қалуға мүмкіндік береді. 

«Заңда банкрот пен оның қамқорындағы адамдардың ең төменгі күнкөріс деңгейі қарастырылады. Қазіргі кезде сот орындаушылары борышкер жалақысының 50 пайызынан аспайтын төлем санап береді, алайда осы 50 пайыз оның отбасын асырауына жетуі екіталай»,– деп пайымдайды депутат. 

Оңалту шарасы бастала салысымен, бүкіл айыппұл пен өсімақы өсімі тоқтатылады. Әкімшінің міндетіне (жоба авторларының пайымдауынша, бұл міндет Қаржы министрлігіне жүктелмек) банкроттың барлық дүние-мүлкі, есепшоттары мен міндеттемелері туралы бүкіл ақпаратты тексеру кіреді. Сондай-ақ,  борышкердің төлем қабілетін тексеріп, әр кредитормен қарыз өтеу кестесі жөнінде келіседі.

«Бұл заң кредиторларға да, борышкерлерге де ыңғайлы болуы тиіс. Мәселен, оңалту шараларынан бұрын борышкер банкке барып, сотқа дейін бір мәмілеге келуге тырысуын талап етіп отырмыз. Банк осындай өтінішті қарастыруға міндетті. Егер банк мәселені сотқа дейін шешуден бас тартса және оның еш негізі болмаса, онда борышкер уәкілетті органға жүгініп, оңалту шараларын жүргізуді сұрай алады. Мәселе бұл жерде де шешілмесе, онда сотқа баруға тура келеді», – деп депутат заң жобасын түсіндіріп өтті.

Заңгер сараптамасы

Қаржы заңгері Евгений Сейпульник жалпыхалықтық табыс жариялау басталмайынша, жеке тұлғалардың банкроттығы туралы заң еш нәтиже бермейтініне сенімді. Өйткені жалақысын конвертпен алатындардың қатары әлі де көп. 

«Жеке тұлғалар банкроттығын енгізу үшін азаматтық, әкімшілік, салық және қылмыстық саладағы құқықтық қатынастарды қайта қарау қажет»,– дейді сарапшы. – Адамды банкрот деп тану жүйесі жоқ. Кредиторлардың шығынын кім, қалай өтейтіні белгісіз. Айталық бүгін сіз жұмыссыз қалып, сізді банкрот деп таныды делік, ал сіздің мал-мүлкіңізді сатып үлгерген жоқ. Біраз уақыт өткен соң жаңа жұмысқа орналасып, қарызды төлеуге шамаңыз келеді. Сона не істемек?».

Десе де заңгер азаматтардың қаржылық төлем қабілетін қалпына келтіру туралы заң біздің қоғамға баяғыдан керек деп тұжырымдайды. 

«Бұндай құжат қоғамдағы әлеуметтік шиеленістің  алдын алып, мемлекетті несие кешіруге кететін шығыннан босатып, банкирлердің  өз портфелін дұрыстап есептеуіне мүмкіндік берер еді. Көп жылдар бойы айтылып келе жатқан бос сөзден басқа, нақты қадам, банкроттық туралы бірде-бір заң жобасын көрген жоқпын»,– дейді Сейпульник.

Өзге елдерде қалай?

АҚШ

Жалпы борышкерді банкрот деп тануға бар-жоғы 3-4 ай кетуі мүмкін, алайда адамды банкрот деп таныған күннің өзінде бүкіл қарызы кешірілмейді. Бұндай қарызға: білім несиесі, алимент, салық бойынша кейбір қарыздар және әкімшілік айыппұл жатады. Несие картасы бойынша борыш, медициналық қызмет үшін және жеке қарызы кешіріледі. Борышкер өзін 8 жылда бір рет қана банкрот деп жариялап, банкрот деп тану процесінен өте алады. 

Ұлыбритания 

Банкрот деп танылған азамат көптеген шектеулерге тап болады. Мәселен ол енді заңгерлер қауымдастығының мүшесі, жылжымайтын мүлік агенті, конкурс басқарушысы, биржа брокері және коммерциялық құрылым басшысы бола алмайды. Мемлекеттік қызметте де осындай шектеу бар. 500 фунтов стерлингтен жоғары несие аларда немесе жаңа жұмысқа орналасар кезде өзінің банкрот мәртебесі туралы ескертуі тиіс. Бұл ретте азамат жылжымайтын мүлігінен айырылып, кез-келген материалдық кірістен төлем төлеуге мәжбүр. Дегенмен кредиторлардың зейнетақы жинағын есепке алуға құқығы жоқ. 

Жапония 

Өзін-өзі банкрот деп жариялаған азаматтар өмір бойына компания басқару, адвокат, нотариус, есепші болу құқығынан айырылады және кәмелеттік жасқа толмағандардың қамқоршысы бола алмайды. Бұндай адамдардың активін арбитражды басқарушы басқарады. Борышкер өзінде бірқатар жиһаз бен жеке қажеттілігі үшін аз-маз ақша қалдыра алады. Егер жеке көлігі мен полисінің құны 2,5 мың доллардан аспаса, олар да банкрот кісіде қалады. 

Австралия 

Бұл елде 3,5 мың доллардан астам қарызы бар кез келген жеке тұлға өзін-өзі банкрот деп жариялай алады. Оның барлық мүлігі кредиторларға өтеді, дегенмен ол қажетті құрал-жабдық,  арзан көлік, жиһаз мен тұрмыстық заттарды өзінде қалдыра алады. Сонымен қатар, өмір мен денсаулықты сақтандыру аясында жинаған қаржысын мақсатты түрде жұмсай алады, зейнетақы құқығы саталады. Егер борышкер құмар ойын ойнаса және қарызы күн сайын көбейіп жатса, онда айыппұл ретінде ықпал ету шаралары қарастырылған. Банкроттық туралы заңмен бекітілген ережені бұзған жағдайда, 3 жылға дейін бас бостандығынан айырылуы мүмкін.

banner_wsj.gif

Как проходили резкие изменения курса тенге

Рассказываем про обесценивание нацвалюты

Фото: Lifeinsurance

Восстанавливаем условия, в которых тенге дешевел резко и значительно.

Девальвация 2009 года

21 января 2009 года Анвара Сайденова на посту председателя НБРК сменил Григорий Марченко.

С июля 2008 года по январь 2009 года рубль подешевел с 5,13 до 3,41 тенге.

4 февраля 2009 года было объявлено о девальвации тенге. Официальный курс доллара США на 4 февраля 2009 года – 122,32 тенге, на 5 февраля – уже 143,98 тенге. Одновременно ставка рефинансирования НБРК была снижена с 10 до 9,5%.

KASE. Спекуляции на тему обесценения национальной валюты, а также недоступность зарубежного фондирования обострили дефицит краткосрочной тенговой ликвидности. Ставки денежного рынка в I квартале 2009 года пробили максимум: овернайт (TONIA) 4 февраля составил 19,82% годовых, трехмесячный KazPrime (межбанковский депозит) – 14,5% годовых. При этом объем торгов на валютном рынке в феврале достиг $9,07 млрд, что в 2 раза больше, чем за аналогичный период предыдущего года.

Нацфонд. В феврале 2009 года активы Национального фонда РК просели на $5,6 млрд, до $22,3 млрд, или на 20% по сравнению с предыдущим месяцем. Нарастить фонд до прежнего объема государству удалось лишь в августе 2010 года. В то же время Нацбанк осуществляет масштабные валютные интервенции – регулятор продает $2,83 млрд еще в январе 2009 года и $2,98 млрд – в феврале.

Нефть. Исторический максимум стоимости нефти пришелся на июль 2008 года. Brent достигла $147,5 за баррель в ходе торгов 11 июля 2008 года. В это время средний дневной объем торгов в 15 раз превышал суточную добычу нефти в мире. Вскоре «пузырь» лопнул, и цены резко начали снижаться – в декабре 2008 года цены достигли минимального на тот момент уровня $38–39. 5 февраля 2009 года Brent торговалась на уровне $46,46 за баррель.

Dow Jones. «Медвежий» тренд индекса Dow Jones обозначился уже в середине 2008 года как следствие ипотечного кризиса в США, который перерос в мировой финансовый кризис. В мае – июне 2008 года индекс был на уровне 12–13 тыс. пунктов. Крупнейшим падением во время этого кризиса стал крах 29 сентября 2008 года, когда индекс упал на 778 пунктов (с 11 143 до 10 365), в процентном соотношении наиболее существенным было падение 15 октября, когда уже упавший до 9310 пунктов индекс сократился еще на 7,87%. К концу года индекс просел почти на 50%. 5 февраля 2009 года индекс обозначился на уровне 8063,07 пункта.

Девальвация 2014 года

1 октября 2013 года Григорий Марченко покинул пост председателя Нацбанка, его сменил Кайрат Келимбетов.

11 февраля 2014 года регулятор сообщил о решении отказаться от поддержания обменного курса тенге на прежнем уровне. В итоге новый курс доллара был установлен на уровне 185 тенге плюс-минус 3 тенге. Прежний курс был равен 156 тенге за доллар.

Нефть. В условиях благоприятной внешней экономической конъюнктуры и стабильного макроэкономического положения в Казахстане причин для очередной девальвации не было, о чем за месяц до обвала курса заявил глава Нацбанка. Так, нефть торговалась на уровне $110 за баррель, при этом цены на энергоноситель оставались высокими вплоть до осени 2014 года.

Dow Jones. В 2012–2014 годах индекс Dow Jones демонстрировал стабильный восходящий тренд. В середине февраля 2014 года индекс торговался на отметке 16 тыс. пунктов. К концу 2014 года на фоне быстрого роста американского ВВП индекс впервые в своей истории превысил 18 тыс. пунктов.

KASE. Ощутимых скачков в ставках денежного рынка во время девальвации 2014 года не наблюдалось. Так, овернайт 13 февраля был на уровне ставки рефинансирования НБРК – 5,5%, межбанковский депозит – 6%. Однако в начале марта индикатор TONIA подскочил до рекордных 80%. Валютную ликвидность обеспечили интервенции Нацбанка, которые в январе – фервале 2014 года составили $2,92 млрд.

На Национальном фонде девальвация 2014 года не отра­зилась, напротив, активы фонда стабильно пополнялись и достигли в августе рекордных $77,24 млрд.

Рубль. Другой индикатор возможной девальвации тенге – курс доллара к рублю – также оставался стабильным. Стремительное ослабление рубля началось уже после девальвации тенге и было связано с введением экономических санкций против России и со стремительным падением цен на нефть. В феврале 2014 года доллар стоил 35,18 рубля, а в июле 2015 года курс вырос до 61,74 рубля. Ослабление рубля создает давление на тенге, но НБРК продолжает удерживать курс на установленной в феврале отметке.

Девальвация 2015 года

20 августа 2015 года правительство Казахстана приняло решение отпустить национальную валюту в свободное плавание. Искусственно сдерживаемый курс доллара за день подскочил с 188,38 до 255,26 тенге.

С июня 2014 года по август 2015 года Нацбанком РК на валютном рынке было проведено интервенций на сумму $32,3 млрд. Активы Национального фонда в августе 2015 года составили $68,8 млрд, за год показатель сократился на $8,46 млрд, или на 11%.

Рубль. Несмотря на августовскую девальвацию, курс тенге к рублю не соответствовал сложившейся закономерности 5:1. Если в России доллар 20 августа 2015 года стоил 65,7 рубля, то в Казахстане он должен был соответствовать 330 тенге.

Толчком для дальнейшего роста курса стало заявление нового председателя Нацбанка Данияра Акишева о минимизации участия регулятора на валютном рынке, он объяснил это необходимостью сохранения золотовалютных резервов. Через два дня, 7 ноября 2015 года, курс доллара преодолел психологический рубеж в 300 тенге. К концу года доллар торговался уже на уровне 340 тенге.

KASE. В целом объем торгов в августе 2015 года на валютном рынке Казахстанской фондовой биржи был относительно умеренным – $4,58 млрд. Резкий скачок в ставке овернайт был зафиксирован 20 августа – до 60%. Однако и это не было пределом. Следующие несколько месяцев ликвидность валюты обеспечивали интервенции Нацбанка, однако после отказа от поддержки курса вливаниями со стороны регулятора ставки зашкаливали выше 300% (21 декабря TONIA закрылся на 317,95%). Это были самые высокие ставки на денежном рынке за последние 10 лет.

Базовая ставка, введенная регулятором как инструмент денежно-кредитной политики с 2 сентября 2015 года на уровне 12%, уже через месяц была увеличена до 16%, а затем в 2016 году и до рекордных 17%.

Нефть. Осенью 2014 года международные организации понизили прогнозы глобального роста и мирового спроса на топливо, следом началось снижение стоимости нефти, которое за год достигло 50%. Неготовность ОПЕК договориться о сокращении добычи также была не на руку нефтедобытчикам. На момент девальвации нефть марки Brent стоила $45,46.

Dow Jones. 21 августа 2015 года индекс Dow Jones потерял 530 пунктов (с 16 989 до 16 459; 3,12%). Падение было вызвано опасениями инвесторов в связи с кризисом на фондовых рынках Китая. Однако к концу года индекс нагнал свои прежние позиции.

Девальвация 2020 года

В период с 10 по 11 марта 2020 года нацвалюта РК ослабла с 388,07 до 393,6 тенге за доллар. Резкий скачок курса последовал за реакцией Нацбанка на ухудшение ситуации в мировой экономике – повышением базовой ставки с 9,25 до 12% и обещанием проводить валютные интервенции для стабилизации рынка валют.

KASE. Интервенции действительно последовали, в пресс-релизе 16 марта Центробанк заявил, что делал это «для стабилизации ситуации на валютном рынке в условиях резкого изменения внешних условий торговли и дефицита предложения иностранной валюты». В отдельные периоды регулятор был единственным продавцом валюты на КФБ. Сколько денег было потрачено на поддержание курса, будет известно в апреле. Однако уже с 10 по 20 марта на рынке РЕПО объем сделок составил $10,65 млрд, ставка TONIA при этом оставалась неизменной – 13,5%.

В то же время регулятор сообщил, что намерен способствовать формированию равновесного курса в соответствии с политикой свободного курсообразования, что практически означает отказ от будущих интервенций со стороны Нацбанка. 16 марта 2020 года курс доллара в Казахстане взлетел с 405,5 до 434,6 тенге. На длинных выходных в честь Наурыза курс определен на уровне 444,8 тенге. Всего с 1 по 20 марта нацвалюта обесценилась на 18%.

Дополнительным фактором давления на курс выступает введение в республике чрезвычайного положения, связанного с пандемией коронавируса. 23 марта 2020 Касым-Жомарт Токаев провел заседание Государственной комиссии по чрезвычайному положению. Для стабилизации обменного курса тенге президент поручил обеспечить обязательную продажу субъектами квазигосударственного сектора части своей экспортной выручки на валютном рынке страны.

Нефть. Падение курса тенге происходит на фоне низких цен на нефть. Эпидемия коронавируса стала причиной снижения промышленного производства в Китае и еще ряде стран, что привело к падению потребления нефти. Но решающим ударом по нефтяным ценам – они обвалились ниже $30 за баррель – стали отказ России договариваться о новом снижении объемов добычи нефти и начатая Саудовской Аравией ценовая война. 22 марта торги нефтью марки Brent закрылись на уровне $26,8. Цены на нефть ниже, чем во время девальвации 2015 года.

Dow Jones. С распространением COVID-19 на «медвежью» территорию уходит и мировой фондовый рынок. Dow Jones с пика 29 551,42 пункта, достигнутого в феврале 2020 года, за месяц упал на 20%. 20 марта индекс составил уже 19 173 пункта.

Айгуль копия_page-0001.jpg

banner_wsj.gif

drweb_ESS_kursiv.gif