Банктер қазақстандықтардың төлем қабілетін қалай бағалайды?

Ұлттық банк жаңа шектеулер енгізбек

Фото: Shutterstock

Халықтың тұтынушылық қарызының бір бөлігін кешіре салысымен, мемлекет Ұлттық банк арқылы бұл нарықта бірқатар шектеулер енгізбек. Жаңа ереже бойынша, қарыз алушының төлем қабілетін бағалауда оның кәмелеттік жасқа толмаған балаларының бар-жоқтығын ескеру ұсынылып отыр.

Ұлттық банктің «Қаржы ұйымдарының банк операцияларының жекелеген түрлерін және басқа да операцияларды жүргізуіне шектеулер енгізу туралы" қаулысына өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы" құжаттың жобасы реттеушінің сайтында жарияланған. 

Аталмыш құжат ҚР Президенті Қасым-Жомарт Тоқаевтың «Қазақстан Республикасы азаматтарының борыш жүктемесін азайту шаралары туралы» жарлығын жүзеге асыру мақсатында дайындалған. Азаматтардың қарызын кешіру мемлекет қазынасына 115 млрд теңгеге түскені белгілі. Осы жарлықта Қасым-Жомарт Тоқаев Ұлттық банкке табысы  күнкөріс деңгейінен төмен азаматтарға кепілсіз несие беруге тыйым салуды енгізуді тапсырды.

Қолданыстағы ереже бойынша, қазіргі кезде банктер кепілмен қамтамасыз етілмеген несие беру немесе бермеу туралы шешімді қарыз алушының борыштық жүктеме коэффициентін есептеп барып қабылдайды. БЖК бөлшек бойынша есептеледі, бөлшектің алымында қарыз алушының барлық өтелмеген қарыздары бойынша ай сайынғы төлем сомасы (мерзімі өткен несиелерімен бірге) және жаңа несие бойынша ай сайынғы төлемі орналасса, бөлшектің бөлімінде қарыз алушының соңғы алты айдағы орташа айлық кірісі көрсетіледі. БЖК-ның максималды деңгейі - 0,5 болуы тиіс. БЖК көрсеткіші осы деңгейден асатын қарыз алушыға жаңадан несие берілмеуі керек. 

Ал жаңа ереже бойынша Ұлттық банк несие ұйымдарына қарыз алушының БЖК-сін санаудан бұрын, оның төлем қабілетін ҚК ≥ ЕТКД + ЕТКД С _КТОМ /2 формуласы арқылы тексеруді ұсынып отыр. Мұндағы: ҚК – қарыз алушының кірісі;

ЕТКД – «Республикалық бюджет туралы» Қазақстан Республикасының Заңымен тиісті қаржы жылында белгіленген ең төменгі күнкөріс деңгейі (биыл ол 29698 теңгеге тең). Ал ЕТКД С _КТОМ  – кәмелеттік жасқа толмаған әр отбасы мүшесінің ең төменгі күнкөріс деңгейі. Табатын табысы осы формуланың оң жағындағы ең төменгі күнкөріс деңгейіне жетпейтін азаматтарға несие берілмеуі тиіс. Бұл ретте қайта саналған БЖК көрсеткіші де 0,5-тен аспауы керек. 

«Борыштық жүктеме коэффициентін есептеуге қарыз алушының төлем қабілетін алдын ала бағалаудың қосылуы – БЖК-ны әр үй-жай бойынша есептеуге ақырындап көше бастағанымыздың белгісі», – деп түсіндіндірді Қазақстан қаржыгерлер қауымдастығының баспасөз-қызметі. 
Ұлттық банк бұл талапты банктер ғана емес, өзге де несие ұйымдары: шағын қаржы ұйымдары, ломбардтар, онлайн-несие беретін мекемелердің де сақтауын міндеттемек. Сәйкесіше, борышкерлік жүктемені есептеген кезде, жеке тұлғаның барлық несие ұйымдары алдындағы қарызы ескерілетін болады. 

Тұтынушылық несие нарығын реттеу тәсілінің өзгеретіні жайлы Ұлттық банк басшысы Ерболат Досаев шілде айында-ақ айтқан еді:  «Болашақта бірқатар қосымша реттеу шаралары: БЖК есептеуді өзгерту мен банктердің жеке капиталына қойылатын талаптарды қатайту қарастырылып жатыр. Бұл шаралар, әсіресе, кірісі төмен азаматтарға оңды-солды кепілсіз несие беруді шектеуі тиіс».

 «Несие беру талаптарын қатайту – бір жағынан банктер мен шағын қаржы ұйымдарының қызметін ретке келтіріп, шектесе, екінші жағынан, тұтынушыларды өздері қайтара алмайтын қарызды алудан қорғайды», – деп пайымдайды ALPHALUX Consulting бас сарапшысы Сергей Полыгалов. Сарапшының ойынша, Ұлттық банк несиелеудің жаңа ережелерін енгізу арқылы несие ұйымдарының қызмет сапасын арттыруды қалайды, ол өз кезегінде банк секторынының тұрақтануына ықпал етуі тиіс.  

Кейбір екінші деңгейлі банктерді Ұлттық банктің БЖК есептеуде қолданылатын табыс көзін реттеуге ұмтылуы алаңдатып отыр. «Менің білуімше, регулятор нақты кірісті санағанда мемлекеттік жәрдемақыны есепке алмауды ұсынып отыр. Бұл да дұрыс шығар, өйткені мемлекет жәрдемақыны ең негізгі шығындар үшін бөледі. Алайда бұл шара қарыз алушылардың қатарын азайтып жібереді. Банктер мен шағын несие ұйымдары қарыз беруден бас тартса, адамдар өсімқорлардың қызметіне жүгініп, несиенің «қара» нарығы пайда болады», –деді өз есімін атамауды жөн көрген қаржыгер. 

Расында, жаңа ережелер жобасында атаулы әлеуметтік көмек алушыларға қатысты жеке тармақ бар. Ұлттық Банк атаулы әлеуметтік көмек алатын борышкерлер үшін БЖК-ні тек ресми кіріс деректері негізінде есептеуді ұсынады. Десе де Қазақстан Қаржыгерлер қауымдастығы Ұлттық банктің бұл ұсынысы әлі  талқыланып жатқанын айтады: «Қазіргі кезде Ұлттық банк екінші деңгейлі банктермен бірлесе отырып, пруденциялық реттеу шеңберінде активтерді несиелік тәуекел дәрежесіне қарай сәйкестендіру, сол бойынш  кепілсіз тұтынушылық несие берген кезде банктердің жеке капиталына қойылатын талаптардың қатаюын қамтитын өзгерістерді талқылап жатыр».

banner_wsj.gif

Қазақстан ең танымал индикаторды немен алмастырады?

«Курсив» еліміз LIBOR индикаторынан кетуге қалай дайындалып жатқанын зерттеп көрді

Иллюстрация: Сатоши Камбаяшш

2021 жылдан кейін әлемдік индикаторлардың бірі  – LIBOR өз қызметін тоқтатады. Банктердің осы индикаторға байланған несие келісімдерін қайта рәсімдеп үлгеруіне бір жыл ғана уақыты бар. 

London Interbank Offered Rate (LIBOR) –банкаралық несие нарығындағы ең танымал, 20 жылдан бері әлемдік қаржы нарығындағы қысқа мерзімді пайыздық мөлшерлемеде бағдар ретінде ұстанатын лондондық ставка. 

LIBOR-ды ірі халықаралық банктердің баға белгіленімі негізінде  ICE Benchmark Administration компаниясы есептейді. Индикатор негізгі бес валюта үшін есептеледі және әр валюта бойынша  1 апта, 1 ай, 2 ай, 3 ай, жарты жыл және бір жыл – «овернайт» мерзіміне индикативті пайыздық мөлшерлеме саналады. 

2008-2016 жылдары бірқатар банктер LIBOR-ды ессептеу үшін бір пайыздық мөлшерлемені ұсына отырып, нақты шарттарында өзгесін қолданып отырғаны белгілі болған. Осыған байланысты дамыған елдердің регуляторлары мен халықаралық ұйымдар LIBOR-дан бас тартып, балама индикаторларды қолдану туралы бастама көтерген. Бұл ретте Британ қаржылық қадағалау басқармасы (FCA) 2021 жылдан банкаралық LIBOR мөлшерлемесін жариялауды тоқтатуы мүмкін екенін аңғартты. Енді бүкіл банктер қазірден бастап оған балама болатын индикатор іздеуде. 

Қазіргі кезде LIBOR-дың орнын басуы мүмкін тәуекелі төмен  (risk-free rates, RFR) бірнеше балама, овернайт индекс бар. Secured Overnight Financing Rate (SOFR) – долларлық қарыздар, деривативтер және қарыздық міндеттемелер үшін, Sterling Overnight Index Average (SONIA) – фунт стерлинг келісімшарттары үшін, Euro Short-Term Rate (€STR) – еуродағы келісімшарттар үшін және т.б. қолданылады.

Жаңа индикаторлардың тәуекелі төмен саналады, өйткені, біріншіден, бір күндік келісім бойынша есептеледі, несие тәуекелі үшін үстемақы есептелмейтіндіктен пайыздық мөлшерлеменің жалпы динамикасын біршама нақты көрсетеді. Одан бөлек RFR толығымен белгілі бір мерзімде  жасалған келісімдер туралы ақпаратқа негізделген,  ал овернайт сегменті қаржы нарығының ең өтімді және тұрақты сегменті саналады.  Мәселен долларлық SOFR күнделікті өтімділігі 800 млрд доллардан асатын нарыққа негізделген. 
Ресейдің орталық банкі өткен аптада LIBOR-ды алмастыра алатын жеті шетелдік пайыздық индикатор тізімін жариялады. Тізімде көрсетілген индикаторлар Халықаралық бағалы қағаздар жөніндегі комиссия ұйымының (IOSCO) қаржы индикаторларына қажетті қағидаттарға сәйкес келеді. 

Ұлттық банк kursiv.kz-ке берген жауабында реттеуші LIBOR ставкасын Effective Federal Funds Rate (EFFR) ставкасына ауыстырғанын хабарлады.

EFFR– бұл АҚШ Федералды резерв жүйесіндегі банктердің артық резерві есебінен туындайтын банкаралық несиенің орташа  өлшемді мөлшерлемесі.

Осы ретте регулятор АҚШ ФРЖ-сы құрған комитет LIBOR-ға балама ретінде SOFR-ты үсынып отырғанын еске салып өтті.

«Дегенмен, EFFR есебі нарықтық келісімдердің көп бөлігін қамтиды, оған қоса біршама репрезентативті және SOFR мөлшерлемесімен салыстырғанда  аса құбылмалы емес»,– деп атап Ұлттық банктің баспасөз қызметі.

LIBOR-дың өзге баламаларын ұсыну мәселесі бойынша ҰБ Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігіне жүгінуге кеңес берді. Ал агенттік болса LIBOR-ға қатысты мәселелер ведомствоның құзыретіне кірмейді деп жауап беріп, бұл сұрақты Ұлттық банкке қоюды ұсынды.

Осы ретте KASE-нің баспасөз қызметі биржа Еуропалық қайта құру және даму банкі (ЕҚДБ), Ұлттық банк, Қазақстан қаржыгерлер қауымдастығы және екінші деңгейлі банктермен бірлесе отырып,  жергілікті қаржы нарығына қатысушылар үшін пайыздық мөлшерлеме бағдары ретінде қызмет етуге қабілетті бенчмарк құру жөнінде жұмыс істеп жатқанын хабарлады. 

Мұндай бенчмарк қызметін  қазір TONIA (tenge OverNight Index Average) индикаторы атқарып тұр, ол мемлекеттік бағалы қағаздар бойынша автоматты РЕПО нарығында жасалған, бір күндік РЕПО мәмілелерінің орташа кірістілік ставкасын білдіреді.

«Кеңесу барысында TONIA-ның репрезентативтілігін арттыру үшін аталған индикатордың есебіне өзгеріс енгізу талқыланады. Жұмыс әлі біткен жоқ, жаңа индикатор  биыл жыл соңына таман іске қосылады»,– деп атап өтті KASE баспасөз қызметі.

Халықаралық есеп айырысу банкінің дерегі бойынша, 2018 жылдың ортасында бүкіл әлемде LIBOR  индикаторын пайдаланатын қаржы келісім-шарттарының көлемі шамамен $400 трлн құраған. Тәуелсіз сарапшы, «Синий Маркс» білім беру платформасының негізін қалаушы Эльдар Шамсутдинов Қазақстанда LIBOR-ге байланған келісім-шарттардың үлесі төмен, өйткені жергілікті қарыз алушылардың сыртқы қарызы аз деп пайымдайды.

«LIBOR бірнеше банк қатысатын клубтық мәмілелер кезінде ескерілетін еді. Ал Қазақстанда мұндай мәмілелер жоқ десек те болады. LIBOR-ды пайдалану мәмілені құрылымдауды қиындатын жіберетіндіктен, оны елдің бәрі қолданыла алмаған соң, бекітілген мөлшерлемені пайдалануды жөн көреді»,– дед ол. 

Еліміздегі ең ірі банктердің бірі – Халық банк өз келісім-шарттарын бір сараптап қойғанын мәлімдеді.

«Банк активтері бойынша да, міндеттемелері бойынша да пайыздық мөлшерлемесі құбылмалы келісім-шарттардың саны аз», – деді қаржы ұйымының баспасөз қызметі. 

Банк бұндай келісім-шарттардің саны жайлы нақты мәлімет бермеді. Банктің 2019 жылғы шоғырландырылған қаржы есебінің деректері бойынша, өткен жылдың аяғында банктің қаржы институттары алдындағы міндеттемелерінің 86%-ы қазақстандық банктерден алынған қарыз (репо келісімдері бойынша қарызды қоса алғанда) бен экономиканың жекелеген секторларын мемлекеттік қолдау бағдарламалары шеңберінде мемлекеттік даму институттарынан тартылған қарыздан тұрды.

«Бұл жағдайды бүкі әлем басынан өткереді, елдің бәрі соған дайындалып жатыр. Тіпті келісімдерді қайда жасау қажет болса да, ол дер уақытында, еш ауыртпалықсыз өтеді», – делінген Халық банктің ресми жауабында.

Банк  келісім-шарттарды қайта жасау 2021 жылы басталуы мүмкін деп пайымдайды. 
Осы ретте Эльдар Шамсутдинов даму банктері индикаторлардың жаһандық реформасы нәтижесінде несие беру шарттарын қайта қарауы мүмкін санайды.

"Олар валютаның эмитент-елдегі индикаторын пайдалананатын шығар. Яғни, егер несие АҚШ-тан алынаты болса, онда SOFR қолданылады", - деді ол.

2019 жылдың қазан айында ЕҚДБ Ұлттық банкпен бірлесе отырып, LIBOR-дан кейінгі кезең туралы семинар өткізген. Осы іс-шараның регулятордың сайтында жарияланған хаттамасында ЕҚДБ  банктерге LIBOR ставкасын неғұрлым транспарентті, репрезентативті және қатаң бақыланатын бағдармен ауыстыруды ұсынған.

LIBOR ставкасын ЕҚДБ және Еуразиялық Даму Банкі (ЕАДБ) және Азия Даму Банкі (АДБ) қарыз беру кезінде пайдаланады. Материал жарыққа шыққанға дейін бірде-бір даму институтты "Курсивтің" сауалына жауап берген жоқ.

banner_wsj.gif

#Коронавирус в Казахстане

Читайте нас в TELEGRAM | https://t.me/kursivkz

Читайте свежий номер

kursiv_uz_banner_240x400.jpg