Қазақстан экономикасы: бізді құлдырау күтіп тұр ма, әлде өрлеу ме?

Ел экономикасы 2021 жылы қалпына келе бастайды

Коллаж: Вадим Квятковский

Пандемия тек біздің ғана емес, әлемдік экономикаға күйрете соққы берді. Біз де әлемнің бір бөлшегіміз. Оның салқыны бізге де тиеді. Әрі Қазақстан экономикасы – жер шарындағы қуатты, күйлі экономикаға жатпайды. Содан болар бұл сектордың хәлі шала-жансар демесек те, соған таяу екенін ешкім де жасыра алмайды. 

Жақында Дүниежүзілік банк (ДЖБ) өзінің ресми сайтында Covid-19 дертнің Қазақстан экономикасына тигізген кері әсері жайлы баяндама жариялады. Материал «2020 жылы Қазақстан экономикасы 90 жылдардың соңынан бері алғаш рет 3 пайызға құлдырауы мүмкін. Одан кейін тек 2021 жылы ғана 2,5 пайызға қалпына келеді» деп басталады. 

ДЖБ дерегінше, бірінші тоқсанда жалпы ішкі өнімнің (ЖІӨ) 2,3 пайызға өскеніне қарамастан одан кейінгі айларда шикізат тауарларының арзандауынан, сауда көлемінің қысқаруынан экономика біраз зардап шеккен. Ал карантин режимінің енгізілуі тұтынушылық сұранысты да төмендеткен. 

«Инвестициялық өсім баяулады. Негізінен мұнай-газ секторы мен құрылыс секторы шетелдік тікелей инвестиция арқылы қолдау табады. Девальвацияға байланысты инфляция деңгейі Ұлттық банк бекіткен шекара деңгейінен де асып түсті. Мамыр айында азық-түлік өнімдерінің бағасы 10,7 пайызға дейін өсіп, былтырғы көрсеткіштен асып түсті» делінген баяндамада. 

Дүниежүзілік банктың Қазақстандағы кеңсесінің аға экономисті Самсу Рахардждың айтуынша, билік пандемияны тоқтату үшін тиісті шаралар қабылдап, бюджетте жинақталған қаржы коронавирустің экономикаға тигізер зиянын төмендете алған.

 «Алайда әлсіз сұраныс пен мұнай бағасы, сондай-ақ ұзаққа созылған пандемия экономикаға үлкен қауіп төндіріп тұр. Сондықтан билік қолда бар ресурстарды пайдалана отырып, кедейлер мен әлеуметтік әлсіз топтарға көмек көрсетуді, өндірістік активтерді қорғауды және экономиканы қалпына келтіру үшін реформаны жеделдете ұйымдастыруды ойластыруы керек»,- дейді маман. 

Экономист Олжас Төлеуовтың сөзінше, қаңтар-наурыз айларында ел экономикасы 2,7 пайызға еңсесін көтерген. Алайда екінші тоқсанда енгізілген қатаң шектеулерге байланысты экономикалық белсенділік қайтадан 4 пайызға құлапты. 

«Екінші тоқсанның соңында карантин режимінің жұмсартылуына орай экономикалық құлдырау сәл де болса баяулады. Тікелей және жанама көрсеткіштерді есепке алғанда ел экономикасының ең қатты құлдыраған кезеңі сәуір айына сәйкес келеді – 8,3 пайызға. Сосын мамыр айында экономикалық белсенділік баяулап, 7,2 пайызға дейінгі шекте тұрды. Ал маусым айының қорытындысы бойынша, ел экономикасының құлдырауы -2,2 пайызды көрсетті» дейді экономист. 

Экономист Ержан Әбіш коронавирусқа байланысты әлем экономикасы 5,5, ал АҚШ экономикасы 7,3 пайызға төмендеуі мүмкін екенін айтады. «Ресейлік валюта бағамының әлсіреуі мен айырбас бағамының ішкі бағаларының ауысуы да экономикалық тұрақсыздыққа әсер етіп отыр» дейді сарапшы. 

«Ryskulov analitics» орталығының директоры Жасұлан Күшебаевтың пайымдауынша, қайта-қайта карантин режимінің орнатылуы халықты материалдық тығырыққа тірей бастады. Бізді алда қарыздық дағдарыс күтіп тұр. 

«Қайта-қайта қарыздана берген адам, сол қарыздан құтылу үшін барып несие алады. Алайда қазір банктер несиені жаппай беріп жатқан жоқ. Жақында 42 500 теңге алған бір танысым несие ала алмаған. «Сіз жақында әлеуметтік көмек алдыңыз. Кейін біздің несиені жаба алмауыңыз мүмкін» деп банк несие бермепті. Сондықтан адамдар көбіне микро қаржылық ұйымдарға жүгінеді. Бірақ қазір олардың да жағдайы мәз емес»,- дейді сарапшы. 

Қазақстан қаржыгерлер қауымдастығының сарапшылары қазіргі ахуалға қарамастан, ел экономикасы күшейеді деген оптимисті көзқарас танытқан. Олардың болжауынша, бір жылдан соң елдегі ЖІӨ-нің жылдық өсімі 1,2 пайызды құрауы мүмкін. Олардың зерттеуінше, тамыз айының бас кезінде   бір доллар 409,65 теңгені құрайды.  

Еске салсақ, 20 шілдеде Ұлттық банк базалық мөлшерлемені жылдық 9,00 пайыз деңгейіне дейін төмендету туралы шешім қабылдаған болатын. 

«Базалық мөлшерлеменің төмендеуі ағымдағы жылғы мамыр-маусымдағы болжамдық раунд шеңберінде күтілгенге қарағанда 2020 жылғы бірінші жартыжылдықта проинфляциялық тәуекелдердің әлсіреуіне және экономикалық белсенділіктің барынша күшті қысқаруына негізделді. Карантинді қатаңдату бойынша қабылданған шаралар қосымша дезинфляциялық әсер етеді»,- делінген ҰБ мәлімдемесінде. 

PwC Kazakhstan консалтинг компаниясының жақында ғана жариялаған көлемді зерттеуінде Қазақстан экономикасының болашағына болжам жасайды. Сауалнамаға қатысқан респонденттердің көпшілігі базалық мөлшерлеме бір жыл бойы 9 пайыз деңгейінде болады депті. Ал инфляциялық күтілімдер есебінен шамамен 3-5 жыл бойына базалық мөлшерлеме тағы да төмендеп, 8 пайыздық межеге түсуі мүмкін. 

Сауалнамаға қатысушылардың 96 пайызы Brent мұнайының бағасы барреліне 50 доллардан асады деген болжаммен келіспейді. Ал қатысушылар инфляция деңгейіне қатысты 7 пайыздық деңгейге тоқтаған. Сондай-ақ 39 пайыз респондент теңге бағамы бір жыл бойы 450-500 теңге аралығында болады деп болжайды. Респонденттер Қазақстанның мұнай өндірісін қысқартуы, инфляция көрсеткіштері бойынша нақтылықтың төмендігі және мемлекет тарапынан ұлттық валютаны қолдау шараларының тоқтауы теңге бағамының әлсіреуіне әкеліп соғады деп санайды. 

«Курсивті» кез келген жерде оқыңыз. Бизнес әлеміндегі ең өзекті жаңалықтар Facebook, Telegram және Яндекс.Дзен-де.

banner_wsj.gif

 

«Келешекте тұрақты жұмыс орны дәл қазіргідей маңызға ие болмайды»

Экономика ғылымдарының докторы Сәуле Қалиевамен сұхбат

Фото: Shutterstock

Бір анық ақиқат бар: енді әлем жылнамасы – пандемияға дейін және пандемиядан кейін болып бөлінеді. Жер бетін жайлаған індет еңбек нарығына да салқынын тигізіп жатыр. Қаншама адам табыссыз қалды. Қанша адам жаңа мамандықтар игеруге кірісті. Осы орайда білім және ғылым министрлігі ғылым комитетінің бас ғылыми қызметкері Сәуле Қалиевамен сұхбаттастық. 

–Коронавирус пандемиясы еңбек нарығы заңдылықтарын қалай өзгертуі мүмкін?

–Заманауи еңбек қатынастарының пайда болуы бос уақытта – өз қабілетіңді жетілдіруге, қосымша білім алуға, жеке кәсіпкерлік қабілетіңді дамытуға арналу керегін ұғындыра бастады. Келешекте тұрақты жұмыс орны дәл қазіргідей маңызға ие болмауы мүмкін. Оны қазіргі көріністер анық дәлелдеп жатыр. Қазір қашықтан жұмыс істейтін қызметкерлерге деген сұраныс артты. Цифрлық жұмыс тәсілі енгізілді. 

–Карантин кезінде нақты қандай мамандықтарға деген сұраныс артты, қандай мамандықтарға қызығушылық төмендеді?

Менің ойымша, пандемия аяқтала салысымен мына мамандықтарға деген сұраныс артады: 

  • Антикризистік консультанттар мен менеджерлер; 
  • Жеке қаржы консультанттары; 
  • Кол-орталық консультанттары; 
  • Интернет-дүкен қызметкерлері; 
  • Курьерлер; 
  • Интерьер дизайнерлері; 
  • Күзет жүйесі операторлары; 
  • Әлеуметтік жұмысшылар; 
  • Санитарлар; 
  • Супермаркетте сатушылар мен кассирлер; 
  • Тазалықшылар; 
  • Балабақша тәрбиелеушілері; 
  • Полицейлер; 
  • Мұғалімдер.

Цифрландыру мүмкіндіктерінің кеңеюі, электронды онлайн платформаларды пайдалану, қашықтан жұмыс істеуге көшу, әлеуметтік желі функциясының кеңеюі – процестерді диджитализациялау эксперттері, бағдарламалаушы, SMM мамандары, контент-менеджер, тайм-менеджмент бойынша мамандарға деген сұранысты күрт арттырмақ. 
Қазір өндірістер медицина жұмысшылары рөлінің артуы АҚШ-та қызу талқыланып жатыр. Қызметкерлердің жұмысқа оралу кезіндегі қауіпсіздігі жайында хаттама дайындап жатқан еңбек қауіпсіздігі бойынша жалпы өнеркәсіптік комитет жұмыс орындарында алғашқы көмек көрсету үшін медицина қызметкерлерін тарту мәселесін көтеруде. Медициналық қызметкерлер жұмыс орындарында хаттамада көрсетілген инфекциялық қауіпсіздік пен белгілі бір деңгейдегі жайлылықты қамтамасыз ету үшін қажет болмақ. 

Күнделікті өмірде аса беделді емес әрі жалақылары да аз мамандықтар бар. Олар: 

  • Жалпы практикадағы онлайн-дәрігер; 
  • Инфекционист-эпидемиолог дәрігер; 
  • Коронавирусқа тест тапсыру бойынша маман; 
  • Жедел жәрдем маманы; 
  • Дезинфекторлар;  
  • Ұзақ мерзімді оқшаулану жағдайында психолог, жеке және отбасылық консультанттар; 
  • Тұрмыстық мәселелер бойынша – сантехник, жиһаз құрастырушы, фотографтар және т.б.

Әрине, төмен жалақы көп жағдайда төмен біліктілікпен де байланыстырылады. Бірақ басқа да факторлар бар. Мәселен, осы салада жұмыс істейтіндердің әлі күнге тарифтік келісімшарттары жоқ. Яғни, жоғары жалақыға үнемі қол жеткізе алмайды. Қазір Германия пандемия кезінде осындай маңызды мамандық иелеріне айына қосымша 500 еуро төлеуді қарастырып жатыр. Германия қаржы министрлігі 1500 еуроға дейін салықсыз сыйақылар ұсынбақшы. 

–Адамдардың жаппай онлайн, қашықтан жұмыс істеуге көшу үрдісі келешекте де сақталып қалуы мүмкін бе? Және бұл қаншалықты тиімді болмақ?

–Қашықтан жұмыс істеу режиміне көшу үрдісі болашақта еңбек нарығы заңдылықтарын басқаша қалыптастыруға әсер етпек. Көптеген ұйымдар қысқа уақыт ішінде видеоконференция жасай алатын техникалар мен жабдықтар алуға мәжбүр болды. Олар онлайн оқыту, онлайн жұмыс істеу жүйесін қалыптастыру үшін техникалық мүмкіндіктерін қайта қарастырды. Жұмыстың бұл тәсілі пандемиядан кейін де жалғасады. Қашықтан жұмыс істеуге ұлттық экономиканың бірқатар салалары да көшірілді. Олар – білім, ғылым, ішінара онлайн-қызметтер, сауда саласы және т.б.

Соңғы он жылдықта АҚШ және Еуропа жұмыс берушілері өз қызметкерлерін қашықтан жұмыс істеу режиміне көшірген болатын. Бұл ретте қашықтан жұмыс істеуге көшуге мемлекеттік бағдарламалар мен үкіметтің бизнеске деген көзқарасы да әсер ететінін айта кеткім келеді.  

Бізде бизнеске деген көзқарас та әлі ескі... Жұмыс өнімділігін арттыру үшін қызметкерлер жұмыс орында істеуі тиіс деген көзқарас жойылған жоқ. Керісінше, қашықтан істеу әлдеқайда тиімді болады. Себебі, қашықтан істеу кезінде 67-70 пайыз жұмысшы жұмысқа жауапкершілікпен көңіл бөледі, жеке өмірі де қалыс қалмайды, жұмыстағы бос әңгімеге кететін уақыт жұмысқа бөлінеді, жұмыс беруші қымбат кеңсені жалдаймын және жабдықтаймын деп шығынданбайды, кәнігі жиналыстың орнын онлайн-жиналыстар басады. Ондай бизнес түрлерінде кеңсе жалдауға, жеке компьютер сатып алуға кететін шығындар болмайды.

Әрине, мәселенің екінші қыры да бар. Қашықтан жұмыс істеу кезінде ұжымдық қарым-қатынас болмайды, адам үй ішілік мәселелерге алаңдап кетуі ықтимал дегендей. Алайда өнеркәсіп, құрылыс, ауыл шаруашылығы, сауда, транспорт, қызмет көрсету сияқты салаларда жұмыс режимін қашықтан істеуге көшіру мүмкін емес. Қалай десек те, пандемия және мәжбүрлі оқшаулану еңбек нарығына әсерін тигізеді. Негізінен коммерциялық жылжымайтын мүлік нарығында және қоғамдық тамақтану орындарында құрылымдық өзгерістер болуы ықтимал. Яғни, аталған салалар өз қызметтерін сапалы онлайн-сервиске көшірмесе бәсекеге қабілетті бола алмайды. Сөзсіз, бәрі бірдей қашықтан жұмыс істеуге көше алмайды. Дегенмен жұмыс істеудің бұл жаңа әрі тосын түрі жаңа технологиялар дамуына, салалардың роботтануына, интеллектуалды жұмыс әдісінің дамуына ықпал етпек. 
 

«Курсивті» кез келген жерде оқыңыз. Бизнес әлеміндегі ең өзекті жаңалықтар Facebook, Telegram және Яндекс.Дзен-де.

banner_wsj.gif

 

#Қазақстандағы коронавирус

Читайте нас в TELEGRAM | https://t.me/kursivkz

Читайте свежий номер

kursiv_uz_banner_240x400.jpg