COVID-19 дағдарысынан Қазақстанда кедейлер саны 2,3 миллионға жетуі мүмкін

Елімізде тағы 800 мың тұрғынның тұрмысы төмендейді

Фото: Andrew Khoroshavin/Pixabay

Ұзақ уақытқа созылған дағдарыс кедейлік пен әлеуметтік теңсіздіктің тереңдеуіне әкеп соғуы мүмкін. Қазақстан экономикасына қатысты жарты жылдық талдауды жария еткен Дүниежүзілік банк сарапшыларының тұжырымы осындай. 

Дүниежүзілік банктің алдын ала болжамы бойынша, Қазақстандағы кедейлік деңгейі ресми билік болжап отырған 8,3 пайыздан асып түсіп, 12,7 пайызға жетуі ықтимал. Бұл тағы да 800 мың адамның тұрмысы төмендейді деген сөз. Яғни, 18,7 млн халықтың арасында ішер ас, киер киімге жарымай жүргендердің қатары 2,3 миллионға жетпек. Табыс деңгейі орташадан сәл жоғары саналатын Қазақстан сынды елде Дүниежүзілік банк күнінен 5,5 доллардан (бүгінгі валюта бағамы бойынша 2271 теңге)  аз табыс табатын адамдарды кедейлердің қатарына қосады. 2019 жылдың соңында бұндай табыс табатындардың қатары 6,8 пайызды құраған. 

Пандемияның еңбек нарығына тигізген залалы мен оның салдарын жұмсарту мақсатында қолға алынған шаралардың бәрі жұмыспен қамту саласына әсер етпей қоймасы анық. Әсіресе кәсіби біліктілігі жоқ,  қара жұмысшылар нәпақасын айырып жүрген салаларда ол айқын білінеді. Сапалы білімге елдің бәрінің бірдец қолы жетпеуі, әсіресе карантин кезінде, адам капиталының дамуына кері әсерін тигізуі мүмкін. 

Қазақстан экономикасының жарты жылдық дамуын қорытындылаған баяндама авторлары бұл мәселе әл-ауқаты төмен әлеуметтік топ арасында өткір тұр деп тұжырымдайды.

«Тұрмысы төмен халықтың қатарына бұған дейін кедейлік шегінде тұрған адамдар қосылуы мүмкін. COVID-19 пандемиясы мен жұмысынан айырылуы салдарынан олар қайтадан кедейлікке ұшырайды. Бұл өте үлкен мәселе», – деп атап өтті баяндаманы таныстыру барысында ДБ бас экономисі Самсу  Рахарджа.

Банк Қазақстанның экономикасы 2020 жыл қорытындысы бойынша 3 пайызға қысқарады деп болжам жасап отыр. 2021 жылы 2,5 пайыз өсім беруі мүмкін. 

Айта кетейік, шілденің басында Ұлттық экономика вице-министрі Мәди Тәкиев жыл қорытындысы бойында елдің жалпы ішкі өнімі өсім көрсетеді деп мәлімдеген болатын. Десе де, ЖІӨ-ге қатысты ресми болжам өзгеріссіз, -0,9% пайыз деңгейінде тұр. 

Ал Рахарджаның айтуынша, Дүниежүзілік банк жалпы  ішкі өнімнің өсуіне ешқандай себеп көріп тұрған жоқ. 

«Сәуір мен мамыр айларына қатты қысқарды. Әлемдік рецессияның Қазақстан экспортына  толық әсерін көрген жоқпыз,  меніңше ол 1-2 адан кейін бірақ белгілі болады. Экономиканың біршама жанданғанын байқағанымызбен, бұл белсенділік тұрақты сақтала ма, жоқ па – болжау қиын», – дейді экономист. 

Осы ретте ол  Қазақстан екінші карантиннің үшінші аптасында отырғанын  еске салып өтті.

«Егер адамдар жұмысқа, кісі көп шоғырланатын жерге шығу қауіпсіз деп санаса, онда олар өз тіршілігін, шаруасын шектейді. Бұл өз кезегінде міндетті түрде экономикалық өсімге әсер етеді», – деді Рахарджа. 

ДБ баяндамасында ақпанда әлемдік экономика айтарлықтай рецессияға еніп, шикізат тауарларының әлемдік бағасы құлдырағаны жазылған. Бұған дейін ОПЕК және оның одақтастары мұнай өндіру көлемін қысқарту туралы келісімге келе алмады, бұл Қазақстан сияқты мұнай экспорттаушыларға әлсіз әлемдік сұраныстың әсерін бірнеше есе күшейтті. Белсенділіктің төмендеуі, қозғалыс пен ұтқырлықты шектеу 2020 жылы мұнайға әлемдік сұранысты 9%-ға қысқартады деп күтілуде.

«Індет, экономикалық құлдырау мен корпоративтік және қаржы секторларына қысым өзара байланысты, және дағдарыс қаншалықты ұзағырақ созылса, соншалықты оның адамдардың тыныс-тіршілігіне әсері де жойқын болады.2 Қазақстан Үкіметі COVID-19-дың таралуын тежеу бойынша шараларды ерте кезеңде қабылдады. Төтенше жағдай жарияланғаннан кейін індетпен күрес жөніндегі қызметті үйлестіру, карантиндік бақылауды енгізу және төтенше жағдаймен байланысты шектеулер салдарынан коронавирус табыс көздеріне әсер еткен адамдарға қолдау көрсету үшін мемлекеттік комиссия құрылды. Үкімет дағдарыстан зардап шеккен бизнес пен үй шаруашылықтарын қолдау үшін фискалдық шаралар топтамасын қабылдады. Індетті тежеуге және денсаулық сақтау қызметтеріне қол жеткізуді арттыруға осы тиімді тәсілді жалғастыру және күшейту қажет. Алайда дағдарысты еңсеру үшін Қазақстанға да қолда бар ресурстарды барынша жұмылдыру және құрылымдық реформаларды жалғастыру қажет», – делінген баяндамада. 

Дүниежүзлік банк сарапшылары COVID-19-дың экономикалық салдары Қазақстан экономикасы үшін соңғы екі онжылдықтағы ең ауыр жағдай болды және бұл экономиканың өсуіне айтарлықтай теріс әсер етуде деп тұжырымдайды.  2009 және 2015 жылдары мұнай бағасының құлдырауы жиынтық сұранысты күрт қысқартты және қаржы секторының тұрақтылығын шайқалтты. Бұл жолғы күйзелістер індетті тежеу бойынша қажетті стратегия болып табылатын оқшаулау шараларының нәтижесінде экономикадағы ұсынысқа қатты соққы тигізген.

«Мұндай шаралар әсіресе тұтынушымен тікелей байланыс жасау қажет болатын бизнеске әсер етеді. Қалыпқа келтіруге ынталандырудың фискалдық және монетарлық шараларының әсері, ұзаққа созылған індетпен және әлемдік экономикадағы ұзақ құлдыраумен сыналатын болады. Жеткізілімдер тізбегіндегі бұзушылықтар және әлемдік саудадағы реттелмеген мәселелер ресурстар көздерін іздестіруді одан әрі қиындатуы мүмкін. Ынталандыру бойынша шаралар топтамасы індет шегінгеннен кейін ғана экономикалық өсуді қалпына келтіруге септігін тигізе алады. Сондықтан біз 2020 жылы ЖІӨ-нің 3%-ға төмендеуін және 2021 жылы 2,5%-ға мардымсыз қалпына келуін болжап отырмыз», -делінген баяндамада.

2020 жылы инфляция деңгейі 8,3 пайыз болады деген болжам жасалып отыр. Ал 2021 жылы 6,4 пайызды құрауы мүмкін. Дүниежүзілік бан болжамы бойынша, ағымдағы операциялар есепшотының дефициті 2020 жылы  – -5,2%, ал 2021 жылы -4,6 пайызды құрайды. Мемлекеттік қарыздың жалпы ішкі өнімдегі үлесі биыл 26,9 пайызға өссе, 2021 жылы 30,5 пайызға жетуі ықтимал. 

Тамыз айында банк жаңа деректерге сүйеге отырып, өз болжамын қайта қарастырады. 

2020 жылдың бірінші тоқсанында Қазақстанның ЖІӨ-сі 1,8 пайызға қысқарған. 

 

«Курсивті» кез келген жерде оқыңыз. Бизнес әлеміндегі ең өзекті жаңалықтар Facebook, Telegram және Яндекс.Дзен-де.

banner_wsj.gif

 

«Келешекте тұрақты жұмыс орны дәл қазіргідей маңызға ие болмайды»

Экономика ғылымдарының докторы Сәуле Қалиевамен сұхбат

Фото: Shutterstock

Бір анық ақиқат бар: енді әлем жылнамасы – пандемияға дейін және пандемиядан кейін болып бөлінеді. Жер бетін жайлаған індет еңбек нарығына да салқынын тигізіп жатыр. Қаншама адам табыссыз қалды. Қанша адам жаңа мамандықтар игеруге кірісті. Осы орайда білім және ғылым министрлігі ғылым комитетінің бас ғылыми қызметкері Сәуле Қалиевамен сұхбаттастық. 

–Коронавирус пандемиясы еңбек нарығы заңдылықтарын қалай өзгертуі мүмкін?

–Заманауи еңбек қатынастарының пайда болуы бос уақытта – өз қабілетіңді жетілдіруге, қосымша білім алуға, жеке кәсіпкерлік қабілетіңді дамытуға арналу керегін ұғындыра бастады. Келешекте тұрақты жұмыс орны дәл қазіргідей маңызға ие болмауы мүмкін. Оны қазіргі көріністер анық дәлелдеп жатыр. Қазір қашықтан жұмыс істейтін қызметкерлерге деген сұраныс артты. Цифрлық жұмыс тәсілі енгізілді. 

–Карантин кезінде нақты қандай мамандықтарға деген сұраныс артты, қандай мамандықтарға қызығушылық төмендеді?

Менің ойымша, пандемия аяқтала салысымен мына мамандықтарға деген сұраныс артады: 

  • Антикризистік консультанттар мен менеджерлер; 
  • Жеке қаржы консультанттары; 
  • Кол-орталық консультанттары; 
  • Интернет-дүкен қызметкерлері; 
  • Курьерлер; 
  • Интерьер дизайнерлері; 
  • Күзет жүйесі операторлары; 
  • Әлеуметтік жұмысшылар; 
  • Санитарлар; 
  • Супермаркетте сатушылар мен кассирлер; 
  • Тазалықшылар; 
  • Балабақша тәрбиелеушілері; 
  • Полицейлер; 
  • Мұғалімдер.

Цифрландыру мүмкіндіктерінің кеңеюі, электронды онлайн платформаларды пайдалану, қашықтан жұмыс істеуге көшу, әлеуметтік желі функциясының кеңеюі – процестерді диджитализациялау эксперттері, бағдарламалаушы, SMM мамандары, контент-менеджер, тайм-менеджмент бойынша мамандарға деген сұранысты күрт арттырмақ. 
Қазір өндірістер медицина жұмысшылары рөлінің артуы АҚШ-та қызу талқыланып жатыр. Қызметкерлердің жұмысқа оралу кезіндегі қауіпсіздігі жайында хаттама дайындап жатқан еңбек қауіпсіздігі бойынша жалпы өнеркәсіптік комитет жұмыс орындарында алғашқы көмек көрсету үшін медицина қызметкерлерін тарту мәселесін көтеруде. Медициналық қызметкерлер жұмыс орындарында хаттамада көрсетілген инфекциялық қауіпсіздік пен белгілі бір деңгейдегі жайлылықты қамтамасыз ету үшін қажет болмақ. 

Күнделікті өмірде аса беделді емес әрі жалақылары да аз мамандықтар бар. Олар: 

  • Жалпы практикадағы онлайн-дәрігер; 
  • Инфекционист-эпидемиолог дәрігер; 
  • Коронавирусқа тест тапсыру бойынша маман; 
  • Жедел жәрдем маманы; 
  • Дезинфекторлар;  
  • Ұзақ мерзімді оқшаулану жағдайында психолог, жеке және отбасылық консультанттар; 
  • Тұрмыстық мәселелер бойынша – сантехник, жиһаз құрастырушы, фотографтар және т.б.

Әрине, төмен жалақы көп жағдайда төмен біліктілікпен де байланыстырылады. Бірақ басқа да факторлар бар. Мәселен, осы салада жұмыс істейтіндердің әлі күнге тарифтік келісімшарттары жоқ. Яғни, жоғары жалақыға үнемі қол жеткізе алмайды. Қазір Германия пандемия кезінде осындай маңызды мамандық иелеріне айына қосымша 500 еуро төлеуді қарастырып жатыр. Германия қаржы министрлігі 1500 еуроға дейін салықсыз сыйақылар ұсынбақшы. 

–Адамдардың жаппай онлайн, қашықтан жұмыс істеуге көшу үрдісі келешекте де сақталып қалуы мүмкін бе? Және бұл қаншалықты тиімді болмақ?

–Қашықтан жұмыс істеу режиміне көшу үрдісі болашақта еңбек нарығы заңдылықтарын басқаша қалыптастыруға әсер етпек. Көптеген ұйымдар қысқа уақыт ішінде видеоконференция жасай алатын техникалар мен жабдықтар алуға мәжбүр болды. Олар онлайн оқыту, онлайн жұмыс істеу жүйесін қалыптастыру үшін техникалық мүмкіндіктерін қайта қарастырды. Жұмыстың бұл тәсілі пандемиядан кейін де жалғасады. Қашықтан жұмыс істеуге ұлттық экономиканың бірқатар салалары да көшірілді. Олар – білім, ғылым, ішінара онлайн-қызметтер, сауда саласы және т.б.

Соңғы он жылдықта АҚШ және Еуропа жұмыс берушілері өз қызметкерлерін қашықтан жұмыс істеу режиміне көшірген болатын. Бұл ретте қашықтан жұмыс істеуге көшуге мемлекеттік бағдарламалар мен үкіметтің бизнеске деген көзқарасы да әсер ететінін айта кеткім келеді.  

Бізде бизнеске деген көзқарас та әлі ескі... Жұмыс өнімділігін арттыру үшін қызметкерлер жұмыс орында істеуі тиіс деген көзқарас жойылған жоқ. Керісінше, қашықтан істеу әлдеқайда тиімді болады. Себебі, қашықтан істеу кезінде 67-70 пайыз жұмысшы жұмысқа жауапкершілікпен көңіл бөледі, жеке өмірі де қалыс қалмайды, жұмыстағы бос әңгімеге кететін уақыт жұмысқа бөлінеді, жұмыс беруші қымбат кеңсені жалдаймын және жабдықтаймын деп шығынданбайды, кәнігі жиналыстың орнын онлайн-жиналыстар басады. Ондай бизнес түрлерінде кеңсе жалдауға, жеке компьютер сатып алуға кететін шығындар болмайды.

Әрине, мәселенің екінші қыры да бар. Қашықтан жұмыс істеу кезінде ұжымдық қарым-қатынас болмайды, адам үй ішілік мәселелерге алаңдап кетуі ықтимал дегендей. Алайда өнеркәсіп, құрылыс, ауыл шаруашылығы, сауда, транспорт, қызмет көрсету сияқты салаларда жұмыс режимін қашықтан істеуге көшіру мүмкін емес. Қалай десек те, пандемия және мәжбүрлі оқшаулану еңбек нарығына әсерін тигізеді. Негізінен коммерциялық жылжымайтын мүлік нарығында және қоғамдық тамақтану орындарында құрылымдық өзгерістер болуы ықтимал. Яғни, аталған салалар өз қызметтерін сапалы онлайн-сервиске көшірмесе бәсекеге қабілетті бола алмайды. Сөзсіз, бәрі бірдей қашықтан жұмыс істеуге көше алмайды. Дегенмен жұмыс істеудің бұл жаңа әрі тосын түрі жаңа технологиялар дамуына, салалардың роботтануына, интеллектуалды жұмыс әдісінің дамуына ықпал етпек. 
 

«Курсивті» кез келген жерде оқыңыз. Бизнес әлеміндегі ең өзекті жаңалықтар Facebook, Telegram және Яндекс.Дзен-де.

banner_wsj.gif

 

#Қазақстандағы коронавирус

Читайте нас в TELEGRAM | https://t.me/kursivkz

Читайте свежий номер

kursiv_uz_banner_240x400.jpg