Skip to main content

Теңге және төтенше жағдай. Карантин Қазақстан экономикасына қалай әсер етеді?

Сарапшының айтуынша, күзде доллар бағамы 550 теңгеге жетпек

Фото: shutterstock.com

Коронавирусқа байланысты елде төтенше жағдайдың жариялануы ел азаматтарының әлеуметтік тұрмысына кері әсерін тигізе бастады. Алматы облысы, Қарасай ауданы, Ұлан елдімекенінің тұрғыны Берік Айтқазиев (аты-жөні өзгертілді) тапсырыс қабылдап, сантехникалық, құрылыс жұмысымен айналысады. Ол жыл басынан бері негізінен Қалқаман ықшам ауданындағы жеке үйлерде жұмыс істеп келген. Енді қалада карантин енгізілуіне байланысты, жұмысқа бара алмай қалған. Ал қаладан жұмыс табуына байланысты бірнеше ай бұрын облыс аумағындағы тапсырыстардан бас тартқан. 

«Әрине, табысымыз азаятын болды. Тіпті дәл қазір тоқтап тұр. Үйдеміз. Жеке көлігіммен адам тасымалдауға да қорқамын. Бірақ отбасымды асырау үшін тым құрыса Қаскелеңнен немесе жақын ауылдардан жеке тапсырыс табуға тырысамын. Біз солай күн көрерміз. Ал кәсіпорын, фабрикаларда істеп жүріп қысқарып қалған азаматтарға обал», – дейді Берік. 

Жұмысы қашықтан істеуге мүмкіндік бермейтін мұндай адамдардың күнкөрісі қиындап жатыр. Базардағы азық-түлік те қымбаттаған. Үкіметтің базардағы бағаны бақылаймыз дегені сөз жүзінде қалып жатқан сияқты. Себебі, үш күн бұрын Қаскелең қаласындағы көтерме базарға барғанымызда, қызанақ – 1200, қияр – 800, алма – 600 теңгеден сатылып жатты. Басқа да өнімдердің негізгі құнына 200-300 теңге үстемелей қосылған. 20 мың теңгенің өзіне пакетіңіздің толмай шығатыны содан. 

Бірер күн бұрын мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев Алматыдағы кәсіпорындардан 266 мың жұмысшы қысқарып қалғанын мәлімдеді. Жағдай осылай жалғаса берсе (теңге және вирус факторы) жұмыссыздар саны еселеп артпақ. 

«Алдын ала есептеу бойынша, қазіргі жағдай 500 мыңға жуық қала тұрғынының қаржылық ахуалына кері әсер тигізді. Сол себепті төтенше жағдай кезінде табысынан айырылған азаматтарға ең төменгі жалақы (42 500 теңге) көлемінде ай сайынғы төлемақы жасауды тапсырамын. Негізінен мұндай көмекті 1,5 миллион азаматымыз алады. Қолдау түрін, адамдарды қамту көлемін және қаржы көлемін арттыру үшін бізде тиісті резерв бар»,– деген еді президент. 

Экономист Қасымхан Қаппаровтың пікірінше, бұл жәрдемақының нақты кімдерге берілетінін анықтау қажет.  

«Бұл көмек кімге беріледі? Атаулы әлеуметтік көмек алып жүргендерге ме? Оларда бұрыннан табыс жоқ қой. Негізінен бұл көмек жұмыс істеп жүріп табысынан айырылған азаматтарға берілуі қажет. Ондай азаматтардың тізімін БЖЗҚ-дағы төлемдер бойынша анықтап, кім зейнетақы қорына тұрақты жарна жасады, соларға берілсін. Сосын бұл бір реттік көмек пе, әлде тұрақты ма? Өйткені карантин біткеннен кейін де адамдар жұмыс тауып, табысқа қол жеткізу үшін де біршама уақыт қажет болады. Ең бастысы ақшаны қайдан алмақ? Бұл мақсатта ай сайын бюджеттің 135 млн доллар ақшасы жұмсалады. Әзірге үкіметтің осыншама ақшаны қайдан алатыны белгісіз», – деп жазады сарапшы өзінің телеграм каналында. 

Сондай-ақ мемлекет басшысы барлық азаматтардың тұтынушылық қарыздарын төлеуді 3 айға дейін тоқтата тұруды тапсырды. Оның ішінде орта және шағын бизнес те бар. Осындай қиын-қыстау кезеңде ең көп зардап шегетін де осы сектор болмақ. Айтпақшы, мемлекет бірер күн бұрын аталған секторды қолдау мақсатында мол қаржы бөлді. Экономист Мақсат Халықтың айтуынша, бұл қаржыны бөлу механизмін дұрыстап құрастырмаса, ақша діттеген межеге жетпей қалмақ. 

"Былтырдың өзінде шағын және орта бизнесті қаржыландыру 18 пайызға түсіп кеткен. Екінші деңгейлі банктер де пайызды жоғарылатқан. Әрі кепілдік қою керек деген талап шығарды. Ал жақында президент қазіргі жағдайға байланысты 400 млрд және 600 млрд бөлді. Бұл дегеніңіз – 1 триллион теңге. Бұл жақсы қаржы. Бірақ оны екінші деңгейлі банктер арқылы несие қылып бермеу керек. Бұл нұсқа өте тиімсіз. Яғни, бұл ақшаның қызығын ешкім көріп жарытпайды. Көрсе, ірі бизнес өкілдері көреді. Сондықтан ол ақшаны бәлкім шағын несиелік ұйымдар арқылы беру әлдеқайда жеңілірек. Егер несиені 2-6 пайыз аралығында беріп, қалған соманы субсидияласа жақсы мүмкіндік болар еді. Бірақ шалғайдағы кәсіпкерлердің несие алу үшін кепілге қоятын мүлкі жоқ. Ал оларды мұндай кезде жергілікті әкімдік немесе әлеуметтік корпорациялар «біз кепіл боламыз» деп қолдауы керек», – дейді GSB UIB бизнесті талдау орталығының сарапшысы. 

Қосымша ақпарат: Ranking.kz мәліметінше, 2019 жылы жалпы ішкі өнімдегі (ЖІӨ) орта және шағын бизнестің үлесі 29,5 пайызға дейін құрап, бұл жалпы экономикалық өсімнің 4,5 пайызға дейін көтерілуіне әсер еткен. Ал 2019 жылдың үшінші тоқсанындағы мәлімет бойынша, орта және шағын бизнес секторында 3,3 миллион адам жұмыс істейді. 

Мұны да әзірге түйіні тарқатылмаған бір проблема деп қоялық. Екіншісі – нарықтағы бағаның шарықтауы. Бұған қатысты Shanghai University of Finance and Economics университетінің магистрі, экономист Оразбек Мырзақұл былай пікір білдірді. 

«Коронавирус өндіріске шығын келтіреді дейін десек, бізде соншалықты көп өндіріс те жоқ. Кесірі тисе, жолаушылар тасымалымен айналысып отырған ҚТЖ сияқты компанияларға тиюі мүмкін. Ал бізге тауар негізінен шет елден келеді. Соған байланысты электронды дүкендеріндегі бағалар 10-15 пайызға қымбаттаған. Вирустың күш алып келе жатқанын, теңге бағамының әзір оңалмайтынын ескерсек, алдағы уақытта біздегі баға кем дегенде 10 пайызға өседі. Кейбір тұтынушылық заттар тапшы болады», – дейді экономист. 

Бұдан кейінгі түйткіл – теңгенің жайы және жұмыссыздық. Оразбек Мырзақұл теңге бағамына қатысты оптимисті көзқарас таныта алмаймын дейді. Оның ойынша күзде теңге курсы 550-ге жетпек. 

«Инфляция деңгейі 6 пайыз (ақпан айының қорытындысы бойынша). Қазіргі дүрбелеңге байланысты күзге дейін оның шегі 8 пайыздан асады. Мұндай кезде мемлекет кешенді жұмыс жүргізуі керек. Бірінші кезекте, әлеуметтік төлемақы мөлшерін кем дегенде 10-15 пайызға өсіру. Одан кейінгі міндеті – азық-түлікпен қамтамасыз ету үшін ауыл шаруашылығы саласында жұмыс істейтін кәсіпорындарды салықтан босату. Әрине, одан кейін жұмыссыздық мәселесін шешу. Төтенше жағдайға байланысты оны қазір реттей алмаса тиісті жәрдемақылар беру деген сияқты. Өйткені жұмыссыздық деңгейі 20 пайыздан асып кетсе, бұл – елге қауіп төндіреді», – дейді маман. 

Қосымша пікір. Андрей Чеботарев

«Мұнай бағасының 35 доллардан төмен болуы – бюджет пен Ұлттық қор үшін ауыр соққы. Онда төлемдер үш есе қысқарады. Ал мұнай 25 доллардан төмен түссе экспорттық кеден баж салығы жойылады. Яғни, біз бір тиынсыз қаламыз. Қазірдің өзінде Қазақстан 1 млрд долларынан айырылды. Бұлай жалғаса берсе еліміздің мұнай-газ саласы алапат тұрақсыздыққа тап болады. Сондықтан бізге тап қазір оңтайлы шешімдер керек». 

Мақсат Халықтың айтуынша, бізді алда бюджет тапшылығы күтіп тұр. Өйткені, біздегі қазына қаржысының көп бөлігін мұнай секторындағы компаниялардан түсетін салық құрайды. 

«Мұнай бағасы 25 доллар деңгейінде тұр. Алдағы уақытта әлде де түсуі мүмкін. Бізде ЖІӨ – 26 пайыз деп айтылады, есептеп қарасақ бұл – 15 триллион теңге. Егер осы қаражат жарыққа шықса, онда бюджет тапшылығын жаба аламыз. Алайда біздегі қиындық – көлеңкелі экономиканың әлі жұмыс істеп тұрғаны. Соның арқасында көп қаржы үкіметке көрінбей жатыр. Олай болмас үшін төлемді қолма-қол емес, арнайы банктік аударымдар арқылы жолға қою керек», – деп түйіндейді сарапшы. 
 

banner_wsj.gif

Сколько потеряет казахстанский бюджет из-за падения цен на нефть

При ценах ниже $25 за баррель сборы по экспортным таможенным пошлинам перестанут поступать совсем

Фото: Shutterstock

Снижение стоимости нефти на мировом рынке негативно отразится на доходах Казахстана. Только в январе сборы от продажи нефти и газа уменьшились на $900 млн. При ценах ниже $25 за баррель сборы по экспортным таможенным пошлинам перестанут поступать совсем.

Цены на нефть снижаются с начала года. В январе – феврале стоимость энергоресурсов стала падать из-за уменьшения спроса со стороны Китая (второго крупного потребителя нефти в мире после США), где из-за вспышки коронавируса снизилась экономическая активность. За этот период стоимость нефти марки Brent упала примерно на 20%, до $55 за баррель.

Обвал нефтяных цен произошел в конце первой декады марта, и это случилось из-за того, что 6 марта на министерской встрече в Вене страны – экспортеры нефти не смогли договориться о продлении соглашения о сокращении добычи. ОПЕК предлагала до конца года дополнительно уменьшить производство на 1,5 млн баррелей в сутки, в том числе странам, не входящим в картель, – на 0,5 млн. Действующая до конца марта сделка предусматривает сокращение добычи на 1,7 млн баррелей. 

В результате в общей сложности с начала года стоимость нефти на биржах упала более чем в 2 раза. Для Казахстана, 20% ВВП которого дает нефтегазовая отрасль, нынешняя ситуация на рынке станет серьезным испытанием.

Свободное плавание

Министр национальной экономики Руслан Даленов отметил, что изменение цен на нефть не влияет на доходность бюджета, поскольку поступления от нефтегазового сектора напрямую перечисляются в Национальный фонд и только оттуда поступают в бюджет в виде гарантированных трансфертов в размере 2,7 трлн тенге ежегодно.

Однако в республиканский бюджет напрямую, минуя Нац­фонд, поступают экспортные таможенные пошлины (ЭТП) от нефти – около 1 трлн тенге в год. И эти доходы при нынешних ценах могут сократиться в 3 раза, а в случае установления цен ниже $25 за баррель ЭТП и вовсе обнулятся, говорит генеральный директор Союза нефтесервисных компаний Казахстана Нурлан Жумагулов. По его подсчетам, в прошлом году бюджет получил 5 трлн тенге нефтяных денег: 3,5 трлн тенге – трансферты из Нацфонда, 1 трлн – выплаты по экспортным таможенным пошлинам, 500 млрд – налоги нефтесервисной отрасли. Отметим, что при цене менее $40 за баррель обнуляются еще и ставки по рентному налогу.
При этом уже в январе доходы республики от экспорта углеводородов упали на $900 млн. Ассоциация финансистов Казахстана подсчитала, что только Франция, Швейцария и Италия снизили покупку казахстанской нефти на $863 млн, а Китай сократил импорт казахстанского газа на $128,6 млн.

Переживем?

В компаниях «Тенгизшевройл» и «Карачаганак Петролиум Оперейтинг», на двух самых крупных нефтедобывающих предприятиях страны, отказались отвечать на вопрос, как повлияет на их деятельность удорожание доллара, произошедшее из-за падения стоимости нефти. При этом на специальном совещании, прошедшем 14 марта в Атырау, генеральный директор «Тенгизшевройла» Имер Боннер сообщила, что добыча нефти компанией проводится в штатном режиме.

«ТШО в состоянии пережить сложную экономическую ситуа­цию в связи с падением цен на нефть, так как подобный период в истории нашей компании уже был», – сказала она.

Предприятие не планирует сокращать рабочих и обещает выполнить все свои обязательства.

Президент нефтяной компании «Меридиан Петролеум» Балтабек Куандыков считает, что на самом деле никому из участников нефтяного рынка такое падение цен не выгодно и долго оно продолжаться не может.

«Конечно, мы не достигнем в ближайшее время цен на уровне $100. Но реальная цена нефти, считаю, должна быть на уровне $40–50», – говорит он и отмечает, что на нефтяные цены помимо борьбы за рынки сбыта, которую ведут в том числе Россия и Саудовская Аравия (СА), влияет и падение спроса на нефть, произошедшее из-за пандемии коронавируса, в результате которой снизилось потребление энергоресурсов.

В случае если участники рынка договорятся, а проблемы с вирусом будут решены, то восстановления нефтяного рынка можно ожидать в течение 5–6 месяцев.

Screenshot_3.png

Screenshot_2_1.png

Рекордное падение

Напомним, что обвал цен на нефть произошел после того, как провалились переговоры между странами – экспортерами нефти в рамках ОПЕК+. Россия готова была пойти только на пролонгацию действующих соглашений, тогда как СА предлагала дополнительно снизить суточную добычу, чтобы уравнять спрос и предложение. В результате срыва сделки уже к вечеру того же дня, 6 марта, на биржах нефть марки Brent подешевела почти на 9%, опустившись до $46 за баррель.
Буквально на следующий день стало известно, что Saudi Aramco уведомила покупателей в США, странах Европы, Восточной и Юго-Восточной Азии, что с апреля готова продавать свою нефть марки Arab Light со скидкой $6–8 за баррель. А еще через пару дней два самых крупных производителя нефти – Россия и Саудовская Аравия – объявили о намерении увеличить суточный объем добычи нефти еще на 500 тыс. и 2,5 млн баррелей соответственно. В результате 9 марта на торгах стоимость Brent опустилась до $31 за баррель, что почти на 37% ниже, чем было до того, как сорвалась сделка ОПЕК+.

С тех пор нефтяные котировки неоднократно обновляли многолетние минимумы. Стоимость фьючерсов на Brent на бирже ICE 18 марта снизилась до $24,88 за баррель. Майские фьючерсы на американский эталон WTI на торгах Нью-Йоркской товарной биржи подешевели до $20,37, что стало самым низким уровнем с марта 2003-го и февраля 2002 года соответственно.

Борьба за рынки сбыта

В истории мировой нефтедобычи это четвертый по счету ценовой кризис. Во всех случаях нефть дешевела из-за переизбытка предложения на рынке. Первая ценовая война произошла в 1985 году и длилась около года. Тогда Саудовская Аравия заявила, что больше не будет одна нести бремя сокращения производства, и увеличила добычу, в результате чего стоимость нефти упала с $31 до $9,75 за баррель. В СССР добыча нефти сократилась в 2 раза.

Вторая ценовая война произошла в 1997 году и длилась около полутора лет. Королевство увеличило производство, чтобы бороться с Венесуэлой, которая нарушила квоту ОПЕК по добыче нефти. Рост производства совпал с экономическим кризисом в Юго-Восточной Азии, в результате цены упали примерно с $20 до $10 за баррель, а в России произошел дефолт.

В третий раз ценовая война началась в ноябре 2014 года и длилась около двух лет. Тогда СА решила нарастить добычу и снизить цены на нефть, чтобы убрать с рынка производителей сланцевой нефти из США. Нефть упала с $100 до $27,88 за баррель. Более-менее восстановить цены удалось только после того, как осенью 2016 года ОПЕК и страны, не входящие в картель, договорились ввести квоту на добычу нефти.

Нынешняя ценовая война, как уже упоминалось, вспыхнула после разрыва сделки в рамках ОПЕК+. Представители правительства России говорят, что инициаторами разрыва сделки были арабские производители нефти. Ранее в интервью РБК пресс-секретарь «Роснефти» Михаил Леонтьев сообщил, что сделка по сокращению добычи лишена смысла.

«Мы, уступая собственные рынки, убираем с них дешевую арабскую и российскую нефть, чтобы расчистить место для дорогой сланцевой американской», – сказал он.

Заполнив рынок дешевой нефтью, саудиты и россияне, похоже, надеются отобрать долю рынка у сланцевых производителей.

По мнению вице-президента компании «ЛУКОЙЛ» Леонида Федуна, которым он поделился с РБК, нынешнее падение цен «не убьет, но сильно ранит» сланцевую промышленность США и отбросит ее развитие примерно на 6 лет. Если WTI будет продаваться по $25, то добыча сланцевой нефти может сократиться в 2 раза, с 7,5 млн до 3,5 млн баррелей в сутки.

Однако, по мнению эксперта, это не означает, что они не смогут восстановиться. Значительная часть сланцевой добычи контролируется крупными нефтяными компаниями, в том числе Exxon и Chevron, которые обладают большим запасом прочности на обычных месторождениях.

Определенное воздействие обвал нефтяных цен на американских сланцевых производителей все же произвел. The Wall Street Journal 19 марта рассказала, что ряд нефтяных компаний из Техаса, в том числе и производители сланцевой нефти, рассматривают возможность сокращения добычи, чтобы поддержать цены на сырье. Позже стало известно, что Райан Ситтон, комиссар Техасской железнодорожной комиссии, являющейся государственным регулятором нефтегазовой отрасли штата, провел переговоры по телефону с генеральным секретарем ОПЕК Мохаммедом Баркиндо. Картель пригласил Ситтона принять участие в следующей встрече стран – экспортеров нефти, которая состоится в июне этого года.

Когда нефтедобытчики наконец договорятся, а рано или поздно это должно случиться, ожидать повышения цен на нефть до $100 уже не стоит, в том числе и из-за развития зеленых технологий. Например, итальянская Eni объ­явила, что она будет разрабатывать только существующие месторождения и к 2050 году перестанет заниматься нефтедобычей. По мнению Леонида Федуна, скорее всего, так же поступят и другие европейские нефтяные компании – British Petroleum, Shell и Total.

Напомним, обязательства Казахстана по добыче нефти по действующему соглашению в рамках ОПЕК+ составляют 1,84 млн баррелей в сутки. По словам министра энергетики Нурлана Ногаева, страна выполнила все принятые на себя обязательства и не собирается ни увеличивать, ни уменьшать производство. Комментируя нынешнюю ситуацию с нефтью, он отметил, что республика пережила в 1998 году период низких цен на нефть, когда стоимость барреля упала до $8,5.

«Я думаю, мы оптимизируем мероприятия, усовершенствуем все, что есть в наших руках, – все меры предпримем», – пообещал министр.

banner_wsj.gif

drweb_ESS_kursiv.gif