Skip to main content

Архитектура мен бизнестің айқасы. Шаһарды қалай құтқарамыз?

Тарихи нысандарды сақтап қалудың жолы қандай

фото: shutterstock.com

Алматы жыл сайын құлпырып келеді. Алайда көркейіп жатқанның көбі – заманауи ғимараттар, ойын-сауық кешені мен жарқ-жұрқ еткен нысандар. Ал ескі заманнан естелік болып тұрған, бойына тарих пен сырды жасырған ерекше ғимараттар ескерусіз қалып жатыр. 

Қазір бизнес иелері қалай айтса, солай болады. Олар тарихи құнды нысанның бір-ақ күнде ойран-топырын шығарып, орнына сәулетті кешен тұрғыза салады. Белгілі археолог, архитектор Баян Тұяқбаеваның айтуынша, ел басшылары бұл жағдайға әлі мойын бұратын емес. 

– Тәуелсіз Қазақстанда тарихи-мәдени нысандарды қорғау туралы заң алғаш рет 1992 жылы ратификацияланды. Сол кезде тізімге 1300-ден астам нысан кірген. Алайда 1996 жылы ақпан айынан бастап заңға түзетулер енгізіп, қазір саны 200-дің о жақ, бұ жағында. Қазір бұл заңды «ежелгі нысандарды сатылымға шығарып беретін» құжатқа айналды деп айтуға негіз бар. Бұл мәселе туралы сенат депутаттарына да шыққанбыз. Алайда нәтиже жоқ, – дейді архитектор. 

Қалалық мәдениет басқармасының ақпараты бойынша шаһардағы 136 құнды тарихи нысандардың 82-сі архитекторлық маңызға ие. Бұл ретте олардың 35 пайызы жеке иелікте болса, қалғаны мемлекет меншігінде. Көбі 90 жылдары жекенің қолына өткен. 

– Заңның солқылдақтығы, бақылаудың әлсіздігі – архитектуралық құнды нысандардың сақталуына көмектеспей, бизнестің өз бетінше шешім қабылдап, тарихи ғимараттарды қалағанынша бұзып тастауына әкеліп отыр. Оларға барлық процедураны өткеріп, заңдылықты сақтап жүргенше тезірек айыппұлды төлеп тастаған жеңілірек. Заң адамдардың мәдени мұраға деген құқығын тиісті деңгейде қорғай алмай отыр. Менің ойымша, біздің елде бизнес әлі архитектуралық мұраның маңызын түсінетін деңгейге жетпеген. Алайда ескі ғимараттардың әлдеқайда мол пайда әкелерін шетел тәжірибесі әлдеқашан дәлелдеп қойған. Біз құнды тарихи нысандарды сақтап, кейінгі ұрпақтың қолына аманаттауымыз керек. Олар өткен күннен сыр ашатын, талай естеліктерді сақтайтын, аса маңызды орындар. Олардың заманауи әлпеттегі нысандарға айналып кетпеуін қатаң сақтау қажет, – дейді Archcode Almaty жобасының негізін салушы Әділ Әжиев. 

Соңғы бес жылда тарихи-мәдени мұраларды лайықты бағаламаудың кесірінен Республикалық саяси ағарту үйі, «Жетісу» қонақүйі, қалалық аэровокзал ғимараты, Республика алаңындағы ғимараттар кешені тарихи-мәдени ескерткіштер тізімінен шығып қалған. Қазір тіпті ғимараттың тарихи-мәдени мәртебесі де оған көмектесе алмайтын жағдайға жеткен. Тіпті қайта жөндеуден өткізудің өзі қаладағы біраз ғимараттарды табиғи қалпынан ажыратып тастады. Әңгіме бұл орайға ауысқанда мамандар – Республика сарайын, Балуан Шолақ атындағы спорт сарайын, Қуыршақ театры ғимаратын мысалға келтіреді. Аталған нысандардың бұрынғы материалдары біржола алынып, оның орнына әйнек және басқа заманауи материалдар кіріктірілген. 

– Кезінде Ресейден келген архитекторлар – Щусев, Простаков, Гинзбург отандық архитекторлар Бәсенов, Меңдіқұлов, Бәпішевпен бірге еліміздің түкпір-түкпірін аралап, қазақы нақыштағы мәдени мұралармен алаңсыз танысып шыққан. Осылайша, олар классикалық және ұлттық архитектура формасын байланыстырып, тың идеялар, жаңаша стилдегі ғимараттар жобасын ойлап тапты. Олар таңғаларлық, әдемі әрі сапалы болып шықты. Ал біз келіп соларды оп-оңай бұза салмақпыз. Қай заманда да архитектураның ежелгі қалыбы, шаһардың байырғы мәдени стилі сақталған. Біз сол заңдылықтан аттамауымыз керек, – дейді Баян Тұяқбаева. 

Мұндай мысалдар туралы айтқанда тағы бірнеше нысан ауызға ілігеді. Мәселен, бұрынғы Пионерлер сарайының орны бұл күнде тек шенді-шекпенділер ғана аяқ басатын қымбат қонақүйге айналған. Қазір зейнет жасына жеткен қала тұрғындары «кезінде Сейфуллин мен Қазыбек би көшелерінің қиылысындағы сол үйге барып, түрлі сабақтарға, үйірмелерге қатысушы едік» деп еске алады. 

Бір кездері Әміре Қашаубаев атындағы музыкалық мектеп болған ғимарат біржола сүріліп, қазір жедел тамақтану мейрамханасына айналған. Мамандардың дерегінше, аталған ғимарат – Алматыдағы кірпішпен салынған алғашқы нысан көрінеді.

Ал НКВД ғимараты – қазіргі Наурызбай батыр мен Қарасай батыр көшелерінің қиылысындағы Ұйғыр театрына айналған. Ең бір өкінішпен еске алатын нысан – «Алатау» кинотеатры. Бұл ғимарат шаһардағы тарихи мұралар тізіміне ресми енбегеніне қарамастан көпшіліктің назары жиі ауатын ескі әрі құнды нысан болған. Бірақ бизнес иелері оның да күл-паршасын шығарып, орнына «Макдональдс» тұрғызды. 

– Мен үшін Алматыдағы ең сүйікті ғимарат – Республика сарайы. Алайда тек оның бұрынғы кейпі ғана маған ұнайды. Қайта жөндеуден өткізгенше ол ғимараттың архитектурасы нағыз шедевр еді. 2012 жылы Венадағы Кеңес Одағының архитектурасына арналған көрме-конференцияда дәл осы Республика сарайының суреті қойылды, – дейді ресейлік архитектура сыншысы Николай Малинин. 

Ал ArchCode Almaty жобасын ұйымдастырушылар шаһардың ескі архитектуралық келбетін сақтап қалу өте маңызды деп есептейді. Бірақ дәл қазір бұл жүзеге асуы қиын шаруа. 

– Республика сарайы мен «Жетісу» қонақүйі құнды нысандар тізімінде тұр. Соған қарамастан оларды әбден өзгертіп, заманауи стилге сай өңдеп тастады. Шын мәнінде қазір тек қаңқасы ғана қалған. Дегенмен нысандардың маңызы мен архитектуралық ерекшелігін дәлелдеуге болады. Алғашқы жылы біз соған жұмыс істеп, қоғамға танытуға тырыстық. Адамдар ол ғимараттарды қорғағысы-ақ келеді. Алайда қалай қорғау керек екенін білмейді, заңдық қырынан хабарсыз, жеткілікті дәлелдер келтіре алмайды дегендей. Ондай кезде неліктен бұл ғимаратты сақтап қалу керек дегенге қатысты нақты, сенімді дәлелдер, фактілер қажет. Біз қоғамға соны үйретуге тырысып жатырмыз, – дейді жоба үйлестірушісі Әнел Молдахметова. 

Сарапшылардың айтуынша, ғимарат 50 жылға дейін тарихи маңызға ие болмайды. Себебі, оны кез-келген сәтте сүріп тастауы мүмкін. Ал егер ғимараттың салынғанына 100 жылдан асып кеткенде ғана оған тарихи маңыз беріледі. Қазақстанда архитектураны қорғайтын заң бар. Тек сол заңның орындалуының жеткіліксіз болып жатқанын аңғару қиын емес деп тұжырымдайды мамандар. 
 

banner_wsj.gif

Как казахстанской конине найти путь на экспортные рынки

По темпам прироста поголовья коневодство – одна из самых быстроразвивающихся отраслей животноводства в республике

Фото: Shutterstock.com

Сейчас количество лошадей в Казахстане в полтора раза превышает показатели 1991 года. Внутренние потребности страны в конине почти закрыты, и теперь нужен выход на внешние рынки, иначе отрасль ждет стагнация.   

3,6 млн лошадей – это казахстанский рекорд почти столетней давности, 1928 года.  Коллективизация в 30-х годах прошлого века это поголовье изрядно сократила – до 0,9 млн голов. К 1991 году в республике  насчитывалось 1,7 млн лошадей, но оно резко упало – до 1 млн – к 1998-му. Вернуться к предыдущему показателю удалось лишь через 20 лет: к 2018 году количество лошадей в стране выросло до 1,79 млн голов, что позволило Казахстану занять 8-е место в мире по количеству лошадей.

По итогам 2019 года Министерство сельского хозяйства сообщило о рекордном для Казахстана нового времени показателе – 2,7 млн лошадей, а в середине марта 2020 года министр сельского хозяйства Казахстана Сапархан Омаров, выступая на правительственном часе в мажилисе, озвучил новое достижение казахстанского коневодства – 2,8 млн голов. По оценке Омарова, рост поголовья в коневодстве за последние пять лет составил 45,8%, что делает отрасль абсолютным лидером в мясном и племенном животноводстве. Для сравнения: аналогичный показатель по крупному рогатому скоту за тот же пятилетний период составил только 23,3%, по МРС – 6,6%. 

Чем обусловлен «демографический взрыв»

Коневодство – мечта любого инвестора, уверен генеральный директор Мясного союза Казахстана Максут Бактыбаев. Он аргументирует: вложения по сравнению с другими направлениями животноводства ниже, а продукция имеет устойчивый спрос и высокую маржинальную прибыль, поскольку сбывается по цене выше говядины и баранины. В ноябре 2019 года, ссылается Бактыбаев на данные Комстата, цена килограмма говядины составляла от 1491 до 2143 тенге в разных регионах страны, а баранины – от 1353 до 2136 тенге. Конина же сбывалась в ценовом диапазоне от 1705 до 2405 тенге за килограмм, и это при себестоимости в 300–400 тенге, подчеркивает представитель Мясного союза. «Низкая себестоимость обусловлена тем, что лошадей можно пасти круглый год, – поясняет Бактыбаев и убежденно добавляет: – Но при этом из-за более высоких вкусовых качеств и традиций в Казахстане конина будет дороже и говядины, и баранины».

Потребление в Казахстане говядины (по данным Комстата, 5,6 кг на одного жителя страны во втором квартале 2019 года) и баранины (1,7 кг за тот же период) пока превышает потребление конины – 1 кг на жителя за тот же период. Но при этом конина в прошлом году дорожала медленнее, чем два ее основных конкурента по внутреннему рынку (13% роста в цене за 10 месяцев прошлого года против 15% роста стоимости говядины за тот же период и 15,6% роста цены баранины). Не исключено, что ценовое сближение способствовало тому, что конина показала на внутреннем рынке вдвое большие темпы роста спроса, чем баранина: 15% и 7% соответственно. И если эти темпы роста спроса сохранятся, то уже в ближайшее время конина будет делить второе место с бараниной по востребованности на внутреннем рынке.

лошади копия-1.jpg

Почему табунам в Казахстане уже тесно

Сейчас Казахстан на 98% закрывает внутренние потребности по конине. 2% экспорта, по мнению экс-вице-министра сельского хозяйства страны Тоулетая Рахимбекова, – это в основном разовые поставки из стран, которые ставку на коневодство не делают. Например, пару лет назад конину в Казахстан завозили из Уругвая, Исландии и Болгарии только благодаря ценовой разнице. «В этих странах конину вообще не потребляют, поэтому она там стоит очень дешево – раза в три-четыре ниже, чем у нас», – заметил Рахимбеков.

Эксперты считают вызовом для казахстанских коневодов отнюдь не конкуренцию с завозным мясом, а потолок внутреннего рынка: экспортные 2% при текущих темпах роста поголовья могут быть покрыты в любой момент. И сразу после не исключено перенасыщение маленького рынка республики и, как следствие, стагнация отрасли, у которой не будет стимулов для дальнейшего роста.

Выход – в экспорте казахстанской конины. Старший научный сотрудник отдела коневодства Казахского научно-исследовательского института животноводства и кормопроизводства Даурен Сыдыков рассказывает, что конину используют в Европе при изготовлении колбас. Например, в Италии спрос еще в 2017 году доходил до 50 тыс. туш лошадей для переработки соответствующими производствами. Заместитель директора Всероссийского научно-исследовательского института коневодства, кандидат сельскохозяйственных наук Александр Зайцев убежден: несмотря на специфичность рынка конины в мире (потребление этого мяса в чистом виде распространено в ограниченном количестве стран), у его казахстанских экспортеров большой потенциал. Но только при условии налаженной переработки мяса и поставок на экспорт именно полуфабрикатов. «Сырьевой путь на экспорт – это неправильно, тут можно взять только переработкой», – говорит российский эксперт.

Выход за границу требует кооперации

В личных подворьях, по данным Минсельхоза за 2019 год, содержится 48,9% поголовья (1,28 млн голов), еще 44,9% (1,18 млн голов) находится в распоряжении индивидуальных предпринимателей, крестьянских и фермерских хозяйств и лишь 6,2% (163 тыс. голов) – в крупных сельхозпредприятиях. При этом динамика прироста поголовья в сельхозпредприятиях и крестьянских хозяйствах оказалась выше, чем в хозяйствах населения, – 11–12% против 6%. Государство решило закрепить тенденцию наращивания поголовья в семейных фермах по опыту Америки и Австралии, внеся изменения в госпрограмму развития АПК на 2017–2021 годы и в отраслевые подпрограммы. «Основу программы развития мясного животноводства составят небольшие хозяйства в виде семейных ферм: предусматривается создание более 80 тыс. семейных ферм, занятых скотоводством, овцеводством и коневодством, расширение площади используемых пастбищ с 58 млн га до 100 млн га», – говорится в скорректированной программе.

Предполагается, что фермеры станут частью якорной кооперации, состоящей из фермерских хозяйств по выращиванию лошадей, промышленных откормочных площадок и современных мясоперерабатывающих комплексов. Также в стране будут созданы сельскохозяйственные кооперативы по оказанию сервисных услуг, заготовке и переработке продукции коневодства и продолжена программа обводнения пастбищ за счет субсидирования затрат на обустройство колодцев и проведение мероприятий по улучшению пастбищ.

Исторически опыт в изготовлении продуктов переработки конины у Казахстана есть: Сыдыков утверждает, что на территории села Коянды (Акмолинская область) базировался консервный завод, который снабжал тушенкой из конины еще царскую армию. Есть опыт нового времени: за последние четыре года Казахстан нарастил производство кобыльего молока на 5,2%, до 27 тыс. т в год. Карагандинская компании «Евразия Инвест ЛТД» экспортирует сухое кобылье молоко под маркой Saumal как в Россию и Китай, так и в США – на этот рынок продукция казахстанского предприятия вышла через Amazon, крупнейший в мире интернет-магазин. По итогам 2018 года суммарный объем экспорта составил 30 т при общей мощности производства 40 т в год.

Желающим попробовать себя в выстраивании такой кооперационной цепочки государство готово предоставить поддержку в виде приоритетного выделения земельных участков, льготного кредитования закупа поголовья, приобретения техники и оборудования, а также создания инфраструктуры пастбищ.

banner_wsj.gif

drweb_ESS_kursiv.gif